«Από την Ορθόδοξη άσκηση στην τέχνη»: Χρυσόστομος Σταμούλης – π.Σπυρίδων Τσιμούρης

«Ενοριακό Αρχονταρίκι» Θέμα: «Από την Ορθόδοξη άσκηση στην τέχνη» Συμμετέχουν: • Πρωτοπρεσβύτερος π. Σπυρίδων Τσιμούρης, Θεολόγος, • Χρυσόστομος Σταμούλης Συγγραφέας, Καθηγητής στο Τμήμα Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εγγραφείτε στο κανάλι μας για να ενημερώνεστε για τις μεταδόσεις μας: https://www.youtube.com/channel/UCxsY… ▪ Ιστοσελίδα: https://enoriaendrasei.gr ▪ Σελίδα Facebook: https://www.facebook.com/ ▪ Σελίδα Instagram: https://www.instagram.com/enoria.en.d… ▪ Η κοινότητά μας στο viber https://invite.viber.com/ ▪ Email: info@enoriaendrasei.gr

CHRYSOSTOMOS STAMOULIS, Thessaloniki, Isaac’s Teaching for Contemporary Man

28th International Ecumenical Conference on Orthodox Spirituality
and His Spiritual Teaching

Monastery of Bose, 6-9 settembre 2022
in collaboration with the Orthodox Churches

follow us  


pdf program

9.30 am

Opening of the Conference
SABINO CHIALÀ, Prior of Bose

Isaac of Nineveh: an Ecumenical Saint

Isaac and his Historical and Cultural Environment

3.30 pm

The Proclamation of Infinite Mercy
+ BENEDICT VESA, Cluj-Napoca

Redemption and Salvation of Man

9.00 am

Man accordig to God: Interiority and Exteriority

The Grace of Weakness and the Limit of Death

3.30 pm

Reading Isaac Together

In the afternoon, participants will be invited to distribute themselves in small linguistic panels, to read, discuss and enjoy together some of Isaac’s texts. The panels will be animated by the following moderators:


9.00 am

The Monastic Life in Isaac the Syrian

From Prayer to Amazement

3.30 pm

Tears of Repentance and Tears of Joy

Ascesis According to the Gospel: the Struggle to Regain Humility

9.00 am

The Book of Creation and Cosmic Recapitulation

Isaac’s Teaching for Contemporary Man


Chrysostmos A Stamoulis, Holy Beauty : Prolegomena to an Orthodox Philokalic Aesthetics, translated by Norman Russell, James Clarke & Co Ltd, Cambridge, United Kingdom 2022.


The philosophical and theological study of aesthetics has a long and rich history, stretching back to Platos identification of ultimate goodness and beauty, together representing the eternal form. Recent trends in aesthetic theory, however, characterised by a focus on the beautiful at the expense of the good, have made it an object of suspicion in the Orthodox Church. In its place, Greek theologians have sought to emphasise philokalia as a truer theological discipline.

Seeking to reverse this trend, Chrysostomos Stamoulis brings into conversation a plethora of voices, from Church fathers to contemporary poets, and from a Marxist political theorist to a literary critic. Out of this dialogue, Stamoulis builds a model for the re-appropriation of Orthodoxys patristic and Byzantine past that is no longer defined in antithesis to the Western present. The openness he proposes allows us to perceive afresh the world shot through with divinity, if only we can lift our gaze to see it. Dismantling the false dichotomy, philokalia or aesthetics, is the first step.

Review quote

An important and very engaging book
that reads as a deep intellectual dialogue. Stamoulis has re-aligned the
philosophical and theological debate around aesthetics with a delightfully
fresh stance re-presenting Byzantine Orthodox traditions in a way that is
neither obscurantist or triumphalist but energised in a presentation that shows
the Christian ancients as significant heirs of Aristotle, and the moderns as
acute conversational partners with Marx.

Prof. John A. McGuckin, Faculty of
Theology, Oxford University

Stamoulis’ work is a window into an
Orthodox vision of philokalic aesthetics, in which beauty is tethered to
dogmatic theology. He also, however, welcomes non-Orthodox theologians to the
discussion table of ancient and modern voices. They, too, may pull up a chair
and glean from observations regarding a beauty which is united to truth and
goodness and is revealed in the grandeur of creation.

Paul A. Hartog, Professor of
Theology, Faith Baptist Seminary

Holy Beauty is a profound and
intricate presentation of a holistic Eastern Orthodox understanding of
aesthetics. Refusing false dialectics – aesthetics vs philokalia, East vs West
– this study critically searches in the Fathers of the Church to rediscover a
full picture of divine beauty, anchored in the goodness of creation, and
presents a fascinating survey of contemporary writers and artists who exemplify
how a theology of divine beauty may be expressed today. A precious gift to all.

Dr. Daniel Keating, Professor of
Theology, Sacred Heart Major Seminary, Detroit MI

Product details

  • Format Hardback | 260 pages
  • Dimensions 161 x 240 x 20mm | 9,929.14g
  • Publication date 25 Aug 2022
  • Publisher James Clarke & Co Ltd
  • Publication City/Country Cambridge, United Kingdom
  • Language English
  • ISBN10 0227178130
  • ISBN13 9780227178133

Χρυσόστομου Α. Σταμούλη, Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στη Δύση. Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Διοκλείας Κάλλιστου Ware (παρουσίαση).

Προσωπικότητα που έχει σφραγίσει την Ορθοδοξία στη Δύση στη διάρκεια του 20ου  και του 21ου αιώνα. Νηφάλιος, δημιουργικός, θαρραλέος. Δάσκαλος πολλών, πνευματικός πατέρας περισσότερων. Ένα πρόσωπο που έρχεται από τη μυθολογία των φοιτητικών μου χρόνων -υπήρξε μέλος της εξωτερικής  κριτικής επιτροπής της μεταπτυχιακής μου εργασίας που εκπονήθηκε στο Durham της Αγγλίας το 1988-  και της εκκλησιαστικής μας ζωής. Ο λόγος για τον Μητροπολίτη Διοκλείας Κάλλιστο Γουέαρ.

Τον Νοέμβριο του 2015, η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου, προχώρησε στην ανακήρυξη του σεβασμιότατου σε Εταίρο και Επίτιμο μέλος της. Πράξη   αξιέπαινη και άκρως σημαντική. Με αφορμή τούτη την ανακήρυξη, όπως ακριβώς είχε γίνει και στην περίπτωση του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα το 2011, η Ακαδημία διοργάνωσε συνέδριο προς τιμήν του σεβασμιωτάτου, στο οποίο έγκριτοι  ερευνητές παρουσίασαν  αναλυτικά την προσωπικότητα και το έργο του. Οι εισηγήσεις του Συνεδρίου εκδόθηκαν από την Ακαδημία Βόλου και την Εκδοτική Δημητριάδος, σε έναν καλαίσθητο τόμο, κάτω από τον τίτλο, Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στη Δύση. Σύναξις Ευχαριστίας προς τιμήν του Μητροπολίτη Διοκλείας Κάλλιστου Ware, το 2018.

Πρόκειται για ένα σημαντικό έργο, το οποίο χωρίς να αφίσταται από την ιδρυτική  διάθεση της Ακαδημίας για «δημιουργική και κριτική συζήτηση των προκλήσεων που η Ορθόδοξη Εκκλησία καλείται να αντιμετωπίσει στις μέρες μας (οικουμενικός και διαθρησκειακός διάλογος, νεωτερικότητα/μετα-νεωτερικότητα, εκκοσμίκευση, σχέσεις Εκκλησίας και κράτους, θρησκευτικός φονταμενταλισμός, κ.ά.).» (σ. 13), επιδιώκει, καθώς σημειώνουν στον πρόλογο του βιβλίου οι επόπτες και συντονιστές της ύλης του, Παντελής Καλαϊτζίδης και Νικόλαος Ασπρούλης,  «να δώσει έμφαση στην ευχαριστιακή και οφειλετική πλευρά της Θεολογίας» (σ. 14). Να αποκαλύψει, δηλαδή, και να παρουσιάσει «τη συμβολή κορυφαίων προσωπικοτήτων της ανά την οικουμένη Ορθοδοξίας στη θεολογία και το διάλογο της Εκκλησίας με το σύγχρονο κόσμο». Και δεν χωρά καμία αμφιβολία πως ο παρών τόμος το επιτυγχάνει αυτό. Τόσο μέσα από τα εισαγωγικά κείμενα του Παναγιώτατου Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου Α΄, του Σεβασμιώτατου Μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ιγνατίου, των τότε κοσμητόρων των δύο Θεολογικών Σχολών καθηγητών Γ. Φίλια και Μ. Κωνσταντίνου, όσο και μέσα από τις δεκατρείς εισηγήσεις των Νίκης Τσιρώνη, Δημήτρη Μόσχου, π. Ανδρέα Ανδρεόπουλου, Norman Russell, Συμεών Πασχαλίδη, Πέτρου Βασιλειάδη, Νικόλαου Ασπρούλη, μοναχού Luigi d’ Ayala Valva, Ivana Noble, Αικατερίνης Τσαλαμπούνη, Marcus Plested, επισκόπου Ebbsfleet Jonathan Goodall και Dimitri Conomos, αλλά και τις ομιλίες του Μητροπολίτη Δημητριάδος Ιγνατίου και του διευθυντή της Ακαδημίας Παντελή Καλαϊτζίδη, οι οποίες εκφωνήθηκαν  στο πλαίσιο της εκδήλωσης για την υποδοχή του Μητροπολίτη Διοκλείας σε Εταίρο και Επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου. Ο τόμος κλείνει με την άκρως σημαντική ομιλία του τιμώμενου  ιεράρχη, η οποία επίσης εκφωνήθηκε την ημέρα της ανακήρυξης, με τίτλο: «Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στη Δύση».

Στις προαναφερθείσες μελέτες-ψηφίδες του έργου που ζωγραφούν τη συνολική θεολογική συμβολή  του σεβασμιότατου, αποτυπώνεται ο πολυδιάστατος, αλλά και συνεχώς εκπλήσσων ορίζοντας εντός του οποίου ανέπτυξε τη θεολογική του σκέψη. Μια σκέψη η οποία αποκαλύπτεται και στην αντιφώνησή του,  που συμπεριλαμβάνεται στον παρόντα τόμο και η οποία φαίνεται να δικαιώνει όλα όσα προηγούνται από αυτήν.

Εκκλησιαστικό γεγονός και μυστήριο του προσώπου, άσκηση και ευχαριστία, ή καλύτερα η άσκηση ως ευχαριστία και η ευχαριστία ως άσκηση, ο διάλογος του εντός με το εκτός, η συνεχής μετακίνηση των ορίων και η ομοιοστασία, η ωραιότητα της εν Χριστώ ζωής, η πρόκληση της τριαδικής κοινωνίας και η σωτηριολογική προοπτική της φιλόκαλης γης, τουτέστιν της Εκκλησίας, αποκαλύπτουν εν τέλει ένα εκκλησιαστικό σώμα χωρητικό και συνεχώς επεκτεινόμενο. Η κτίση και ο άνθρωπος, ο Θεός και ο κόσμος και  το συνακόλουθο πέρασμα από τον πανθεϊσμό στον πανενθεϊσμό, το εδώ και το «ουκ έστιν ώδε», παρουσιάζονται σε ένα συνεχή και άκρως ουσιαστικό διάλογο που λογώνει  ακόμη και τα άλογα και αποκαλύπτει στον άνθρωπο, κυρίως τον άνθρωπο της Δύσης -σε αυτόν κατεξοχήν, αλλά όχι μόνον σε αυτόν,  απευθύνεται ο σεβασμιότατος-, την Εκκλησία των εσχάτων την οποία διασχίζει, όπως άλλωστε και την ιστορία, το πρόσωπο του Χριστού.

Γεφυροποιός η θεολογία του Μητροπολίτη Καλλίστου, τολμά εκείνα που για πολλούς είναι ατόλμητα και στέκεται πάνω από εκκλησιολογικές απολυτότητες και εθνοφυλετικούς σπασμούς, με διαθέσεις απόλυτης εξουσιαστικότητας. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως είναι ο πρώτος βρετανός Ορθόδοξος επίσκοπος μετά το σχίσμα. Είναι ο «εκτός» που ζει το «μυστήριο του εντός» και ως εκ τούτου εκείνος που μέσα από τη λειτουργική πράξη διαστέλλει  τους ορίζοντες, δημιουργεί γέφυρες και μετακινεί επεκτατικά τα όρια της συστημικής θεολογικής σκέψης, αλλά και της ίδιας της Εκκλησίας. Είναι ακόμα εκείνος, ο οποίος με θυσιαστική ευθύνη και πλήρη επίγνωση των λόγων του δεν φοβάται να πει, πως «Δίνουμε μαρτυρία στη Δύση και την ίδια στιγμή μαθαίνουμε από αυτή» (σ. 263). Γεγονός που επιτρέπει την πολύτιμη σύνδεση, την ανάδειξη ουσιαστικά του συναμφότερου της διδασκαλίας με τη μαθητεία. Και τούτο σε μια εποχή -κυρίως τα τέλη του εικοστού αιώνα-, όπου καταθλιπτικά στα Ορθόδοξα θεολογικά γράμματα μοιάζει να επικράτησε η σκληρή διαλεκτική Δύσης και Ανατολής. Η απόλυτη αγιοποίηση της μιας και η οριστική δαιμονοποίηση της άλλης. Ή το ένα ή το άλλο. Κόντρα σε μια τέτοια απολυτότητα, ο τιμώμενος Ιεράρχης εγκαταλείπει την ευκολία της διαίρεσης  και υπογραμμίζει, πως «η ενότητα είναι ταυτόχρονα κάτι που ήδη κατέχουμε και κάτι που εξακολουθούμε να αναζητούμε» (σ. 264). Μια παραδοχή, που του επιτρέπει να προχωρήσει ακόμα παρακάτω και να πει,  πως  «μαζί με την ευχαριστιακή εμπειρία μας, καλούμαστε οι Ορθόδοξοι να μοιραστούμε με τη Δύση και τη μυστική παράδοσή μας» (σ. 273). Μια παράδοση φιλοκαλική, μια παράδοση πορείας και συνάντησης, που έχει πολλά να δώσει, αλλά και πολλά να μάθει από τον δυτικό χριστιανισμό, ο οποίος βρέθηκε νωρίς αντιμέτωπος με την πραγματικότητα της πολυπολιτισμικότητας, η οποία έκρινε και συνεχίζει να κρίνει τις αντοχές του μυστηρίου της ανθρώπινης ελευθερίας.

Ιδού, λοιπόν, ο άνθρωπος. Ιδού και το έργο του. Αναστάσιμο κατά πάντα. Λουσμένο στο φως της προσδοκίας που φωλιάζει στην καρδιά του Συμβόλου της πίστεως. Άλλωστε, όπως σημειώνει ο ίδιος, κλείνοντας την ομιλία του, «Ο Σωτήρας ανίσταται από τους νεκρούς και το φως της Ανάστασής του είναι δυνατότερο από όλες τις σκοτεινές δυνάμεις του κόσμου που περιβάλλουν εμάς και τις καρδιές μας. Το αναστάσιμο φως λάμπει πάνω σε όλους μας, και υπό το φως αυτό, καθώς δίνουμε μαρτυρία ο ένας στον άλλο, μπορούμε να πορευτούμε στο μέλλον με χαρά και ελπίδα» (σ. 278).

Η φωτογραφία είναι από την παρουσίαση των βιβλίων του Μητροπολίτη Διοκλείας στη Θεσσαλονίκη.

Πρώτη δημοσίεσυη του κειμένου στα αγγλικά στο https://www.academia.edu/77152385/%CE%97_%CE%BC%CE%B1%CF%81%CF%84%CF%85%CF%81%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%9F%CF%81%CE%B8o%CE%B4%CE%BF%CE%BE%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B7_%CE%94%CF%8D%CF%83%CE%B7_%CE%A3%CF%8D%CE%BD%CE%B1%CE%BE%CE%B9%CF%82_%CE%95%CF%85%CF%87%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%B9%CE%BC%CE%AE_%CF%84%CE%BF%CF%85_%D0%9C%CE%B7%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%AF%CF%84%CE%B7_%CE%94%CE%B9%CE%BF%CE%BA%CE%BB%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CE%9A%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%85_Ware_Translation_of_book_title_the_witness_of_orthodoxy_in_the_west_a_conference_of_thanksgiving_in_honour_of_Kallistos_Ware_Metropolitan_of_Diokleia_

Χρυσόστομος Α. Σταμούλης, Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΗΘΙΚΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ. Το παράδειγμα της παρθενίας της Θεοτόκου.

Ήταν βέβαια πάντα λίγο παράξενος, έμενε στο διπλανό δωμάτιο,

όμως εκείνη τη νύχτα βγήκε στο δρόμο κρατώντας μια λάμπα,

«τι γυρεύεις;» του λέω, «τη Θεοτόκο» μου λέει –στην

ακατάληπτη γλώσσα εκείνων που δίνουν νόημα σε μια εποχή.

Τάσος Λειβαδίτης, Ευαγγελισμός

Στην εξαιρετική μελέτη του, Orthodoxe Theologie, ο Karl Christian Felmy, αναφερόμενος στο θέμα της περί Θεοτόκου διδασκαλίας της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, παρατηρεί, ότι ο Μητροπολίτης Μόσχας Μακάριος,  στην τρίτη από τις τρεις χριστολογικές ενότητες   της Δογματικής του, εντός των οποίων ασχολείται με το θέμα της Παναγίας, χρησιμοποιεί περισσότερες φορές  τον τίτλο «Παρθένος» από τον τίτλο «Θεοτόκος», γεγονός που θεωρεί ασυνήθιστο, καθώς, όπως υποστηρίζει, ο όρος «Θεοτόκος» είναι ο σημαντικότερος «μαριολογικός» τίτλος[1].

Δεν χωρά καμία αμφιβολία, ότι η παρατήρηση του Felmy είναι άκρως ενδιαφέρουσα και απόλυτα σημαντική, καθώς αποκαλύπτει μια ουσιαστική πλευρά της Ορθοδοξίας, που προτιμά σε πολλές περιπτώσεις να κινείται στα όρια ενός πολύμορφου και συνεχώς υποτροπιάζοντος ηθικισμού, στη γη, δηλαδή, μιας καθεστωτικής παθολογίας, αγνοώντας προκλητικά ή στην καλύτερη περίπτωση αποκαλύπτοντας την αδυναμία της να αντλήσει από τον οντολογικό πυρήνα της αποκάλυψης, που τροφοδοτεί την καρδιά της θεολογίας. Και το λέγω τούτο, διότι η περίπτωση του Μακαρίου δεν είναι η πρώτη, μα μήτε και η μοναδική. Αντίθετα, μπορούμε να πούμε, ότι αποτελεί κλασική  έκφραση μιας νοοτροπίας,  που δημιούργησε συγκεκριμένο κλίμα εντός της Ορθόδοξης πνευματικότητας, όπου κυριαρχεί πλέον, σχεδόν ολοκληρωτικά, και  ως εκ τούτου καταθλιπτικά, η συνήθεια, προκειμένου να μιλήσει κανείς για τη μητέρα του Θεού, να χρησιμοποιεί τον  όρο «Παρθένος». Με τούτο σε καμία περίπτωση δεν θέλω να υποτιμήσω την παρθενία της Θεοτόκου, αλλά πρέπει σήμερα να υπενθυμίσουμε, ότι τον αγώνα ο άγιος Κύριλλος και η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου, απέναντι στον Νεστόριο, δεν τον έδωσε για την παρθενία της Παναγίας, αλλά για τη θεομητρότητά της[2]. Και τούτο διότι το όντως μυστήριο, το μέγα μυστήριο δεν είναι η παρθενία, αλλά η θεομητρότητα. Μια πραγματικότητα και μια αλήθεια, που ανθίζει από το γεγονός της υποστατικής ένωσης του κτιστού με το άκτιστο, από την κατ’ αλήθειαν ένωση της θεϊκής φύσης του  Λόγου με την ανθρώπινη φύση στο ένα και μόνο πρόσωπο του Χριστού, που δεν είναι άλλο από το πρόσωπο του Θεού Λόγου. Η παρθενία είναι μια δευτερεύουσα πραγματικότητα, που αληθεύει οντολογικά μόνο όταν δείχνει τη θεομητρότητα και συνεπώς τη θεοπρέπεια της σάρκωσης, από την οποία αποκτά και το οποιοδήποτε νόημά της. Θα τολμούσα, έτσι να πω, ότι η παρθενία είναι ένα εργαλείο, όπως άλλωστε και η θεολογία των ωδίνων  της Μαρίας[3], προκειμένου να αποδειχθεί, απέναντι στην κάθε δόκηση που αρνιόνταν τη θεότητα του Ιησού, με τον πλέον ξεκάθαρο τρόπο, ότι ο Χριστός δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος, αλλά ο σαρκωμένος Υιός του Θεού Πατέρα[4]. Εκείνο το πρόσωπο που λογώνει τόσο την παρθενία, όσο και τη θεομητρότητα και αποδεικνύει πως η Μαρία είναι αυτό που είναι, επειδή εκείνος την κάνει να είναι αυτό που είναι. Η δική της συμβολή περιορίζεται στην ελεύθερη κατάφασή της, στην αποδοχή της, δηλαδή, να εκχωρήσει το σύνολο της υπάρξεώς της, προκειμένου να γίνει ο τόπος, η χώρα του αχωρήτου, εξάπαντος όχι ένα απλό κανάλι, όπου θα σαρκωθεί ο Θεός. Και νομίζω, ότι μια τέτοια εξήγηση, μας επιτρέπει να πούμε και το κατά τα άλλα «αιρετικό», πως εάν δεν υπήρχε η ανάγκη ενός εξωτερικού «σήματος», ενός εξωτερικού «συμβόλου», που θα απεδείκνυε την θεοπρέπεια του μυστηρίου –την ανθρωποπρέπεια έτσι κι αλλιώς απεδείκνυε η παρουσία της Μαρίας-, ο Χριστός θα μπορούσε να γεννηθεί και από μια έγγαμη γυναίκα.

Βέβαια, στην ιστορία της θεολογίας, για όλους τους λόγους που ανέπτυξα στις σελίδες που έχουν προηγηθεί και ιδιαίτερα στο κεφάλαιο για τον έρωτα, η ερμηνεία της παρθενίας υπήρξε διαφορετική. Θα έλεγα, έτσι, ότι φτάσαμε στο σημείο να οντολογικοποιήσουμε την παρθενία, πράγμα που σημαίνει ότι τη βγάλαμε από τη φυσική της μήτρα, την απολυτοποιήσαμε  και την καταστήσαμε, ούτε λίγο ούτε πολύ, υπεύθυνη για την άρση της αναγκαιότητας του θανάτου στον Χριστό, από τη μια –γεγονός που εισάγει μια ιδιόρρυθμη «μεσιτεία»[5]-, αλλά και εργαλείο για την απόλυτη ενοχοποίηση της σεξουαλικής ερωτικότητας από την άλλη. Με τον τρόπο όμως αυτό, με τούτη την οντολογικοποίηση, που δίχως άλλο γιγάντωσε τον ηθικισμό εντός της Εκκλησίας και της θεολογίας, χάσαμε από τα μάτια μας το κατεξοχήν θαύμα· τουτέστιν το μυστήριο της υποστατικής ένωσης, το οποίο, εάν δεν κάνω λάθος, είναι το μόνο  υπεύθυνο για την άρση της αναγκαιότητας του θανάτου στον Χριστό[6]. Ως εκ τούτου νομίζω πως βρισκόμαστε ενώπιον ενός ουσιαστικού θεολογικού και συνάμα ανθρωπολογικού επείγοντος. Ενώπιον της ανάγκης να επιστρέψουμε στην καρδιά της Χριστολογίας μας, όπου λυτρωμένοι από την αμαρτία της ιδεολογικοποίησης θα ξαναανακαλύψουμε το πρόσωπο του Χριστού.

Μια τέτοια προοπτική αποοντολογικοποίησης της παρθενίας της Θεοτόκου –γεγονός που σε καμία περίπτωση δεν οδηγεί στην άρνηση του θαύματος της παρθενικής σύλληψης και γέννησης του Χριστού[7]– και της συνακόλουθης επιστροφής στην οντολογία του μυστηρίου της σαρκώσεως, έχω την αίσθηση πως  προοδοποιεί το θαυμάσιο κείμενο του Μεγάλου Βασιλείου που ακολουθεί: «“Και εγερθείς παρέλαβε την γυναίκα αυτού”. Και διαθέσει, και στοργή, και πάση τη επιβαλλούση τοις συνοικούσιν επιμελεία γυναίκα ηγούμενος, των γαμικών έργων απείχετο. “Ουκ εγίνωσκε γαρ αυτήν, φησίν, έως ου έτεκε τον υιόν αυτής των πρωτότοκον”. Τούτο δε ήδη υπόνοιαν παρέχει, ότι μετά το καθαρώς υπηρετήσασθαι τη γεννήσει του Κυρίου τη επιτελεσθείση δια του Πνεύματος του αγίου, τα νενομισμένα του γάμου έργα μη απαρνησαμένης της Μαρίας. Ημείς δε, ει και μηδέν τω της ευσεβείας παραλυμαίνεται λόγω (μέχρι γαρ της κατά την οικονομίαν υπηρεσίας αναγκαία η παρθενία, το δ’ εφεξής απολυπραγμόνητον τω λόγω του μυστηρίου), όμως δια το μη καταδέχεσθαι των φιλοχρίστων την ακοήν, ότι ποτέ επαύσατο είναι παρθένος η Θεοτόκος, εκείνας ηγούμεθα τας μαρτυρίας αυτάρκεις»[8].

[1] K.C. Felmy, Ortodoxe Theologie. Der Gegenwart. Eine Einführung, εκδ. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, σ. 85-86.

[2] Βλ. σχετικά, τη μελέτη μου, Θεοτόκος και ορθόδοξο δόγμα. Σπουδή στη διδασκαλία του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, εκδ. «Το Παλίμψηστον», Θεσσαλονίκη 2003.

[3] Βλ. Χ.Α. Σταμούλη, Θεοτόκος και ορθόδοξο δόγμα. Σπουδή στη διδασκαλία του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, σ. 108-111.

[4] Τούτο το σκοπό είμαι της γνώμης πως διακονεί και η δογματική κατοχύρωση του όρου «αειπάρθενος», μόλις το 553, από την  Ε΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως. Περισσότερα για το θέμα, αλλά και για τη στάση του προτεσταντισμού απέναντι στο θέμα της παρθενίας και της αειπαρθενίας, βλ. Χ.Α. Σταμούλη,  Θεοτόκος και ορθόδοξο δόγμα. Σπουδή στη διδασκαλία του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, σ. 96-98· Μελετίου Νικοπόλεως, Μητρ., Η Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδος (Εισαγωγή-πρακτικά σχόλια),  εκδ. Ι.Μ. Νικοπόλεως και Πρεβέζης, Αθήνα 1985, σ. 587. Πρβλ. Δ. Τσελεγγίδη, Η Θεοτόκος κατά την υμνογραφία των Θεομητορικών εορτών, Γρηγόριος Παλαμάς 709 (1986), σ. 25.

[5] Για το θέμα της μεσιτείας, βλ. Ν.Α. Ματσούκα, Ο Προτεσταντισμός, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1995. Πρβλ. Χ.Α. Σταμούλη, Θεοτόκος και ορθόδοξο δόγμα. Σπουδή στη διδασκαλία του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, σ. 225-227.

[6] Για μια τέτοια  «λανθάνουσα» μετακίνηση από την Χριστολογία στο χώρο της ηθικής, που έχει τις ρίζες της, βέβαια, στο χώρο της πατερικής θεολογίας, όπου η έμφαση δεν βρίσκεται στο πρόσωπο του Χριστού αλλά στην παρθενία της Παναγίας και ως εκ τούτου στην απουσία του ενόχου, για την είσοδο του θανάτου στον άνθρωπο, ανδρικού σπέρματος, βλ. Ι.Σ. Ρωμανίδου, Το προπατορικόν αμάρτημα, σ. 83: «Η δια πνεύματος Αγίου και Παρθένου Μαρίας γέννησις του Χριστού έχει ουσιαστικήν σημασίαν δια την εκ του θανάτου και εκ της αμαρτίας σωτηρίαν της ανθρωπότητος∙ όχι όμως υπό την έννοιαν της κληρονομικότητος της ενοχής, αλλ’ υπό την έννοιαν ότι άλλως και ο Κύριος θα ευρίσκετο, όπως όλοι, υπό το κράτος του θανάτου, της αμαρτίας και του διαβόλου, ήτοι υπό την κληρονομικήν κατάστασιν της αμαρτίας». Πρβλ. Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Περί της εν πνεύματι και αληθεία προσκυνήσεως και λατρείας 16, PG 68, 1005B-1008A: «Ιόντος γαρ του νόμου κατά γυναικός απάσης τικτούσης άρσεν ή θήλυ, και γενικωτάτην ημών ποιουμένου την κατάρρησιν εξήρηται η Παρθένος, ης εκφύναί φαμεν τον κατά σάρκα Χριστόν…Κατηγορείται δε νόμω (εν. η ανθρώπου φύσις), και μολυσμοίς ένοχος ονομάζεται, δια το τίκτειν εις φθοράν, και ουκ είναι μεν εν οις ην ευθύς το είναι λαχούσα παρά Θεώ (γέγονε γαρ επί αφθαρσία)· παρηνέχθαι δε μάλλον εις το καταφθείρεσθαι δειν, κετεγνωσμένη δια την παράβασιν, και την εκ θείας αράς ανατλάσα δίκην παρά φύσιν η φύσις…Καταμολύνει δη ουν την φύσιν η επείσακτος φθορά, και ο φθόνω διαβολικώ κατακρατήσας θάνατος, ρίζαν έχων την αμαρτίαν. Καταμιαίνει δε και ετέρως, το ως εν φιληδονία σαρκική σπείρεσθαι τα γεννώμενα. Και δη τι τοιούτον υποδηλούν έοικεν ο θεσπέσιος Δαβίδ ψάλλων τε και λέγων· “Ιδούγαρ εν ανομίαις συνελήφθην, και εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου”. Ακάθαρτος ουν η φύσις, ως εκ παραβάσεώς τε και εξ αράς υπομένουσα την φθοράν, παρά γε τω Θεώ δοκούν. Έκτισε γαρ εις το είναι τα πάντα, το αληθής ο λόγος»· Χ.Α. Σταμούλη,  Χ.Α. Σταμούλη, Θεοτόκος και ορθόδοξο δόγμα. Σπουδή στη διδασκαλία του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, σ. 65-69.

[7] Θέσεις άκρως ενδιαφέρουσες, για την ανάπτυξη ενός δημιουργικού προβληματισμού πάνω στο θέμα, διατυπώνει ο σπουδαίος γερμανός θεολόγος Paul Tillich, στο βιβλίο του Theology of Culture, εκδ.  Oxford University Press 1964, σ. 65-67.  Με αφορμή τη λειτουργία του συμβόλου, παρατηρεί , ότι «τα σύμβολα είναι ανεξάρτητα από οποιαδήποτε  εμπειρική κριτική. Γι’ αυτό και δεν μπορείς να σκοτώσεις ένα σύμβολο με μια κριτική, η οποία στηρίζεται σε όρους που θέτουν οι φυσικές επιστήμες ή η ιστορική έρευνα. Όπως έχουμε σημειώσει, τα σύμβολα μπορούν μόνο να πεθάνουν, εάν οι συνθήκες που τα γέννησαν έχουν παρέλθει. Δεν ανήκουν σε εκείνο το επίπεδο όπου η εμπειρική κριτική μπορεί να τα αναιρέσει». Μάλιστα, αναφερόμενος στην παρθενική γέννηση του Ιησού, την οποία, όπως λέγει, θεωρεί μια μυθική ιστορία, άγνωστη στον Παύλο και τον Ιωάννη,  σημειώνει, πως πρόκειται για: «μεταγενέστερη δημιουργία, η οποία προσπαθεί να κάνει κατανοητή, να αποκαλύψει την πλήρη κατοχή από το Άγιο Πνεύμα του Ιησού από τη Ναζαρέτ. Αλλά και πάλι ο μυθικός χαρακτήρας της παρθενικής γέννησης δεν αποτελεί τον λόγο για τον οποίο το  σύμβολο θα πεθάνει ή τον λόγο για τον οποίο το σύμβολο πέθανε, εντός ενός μεγάλου τμήματος του προτεσταντισμού…ο λόγος είναι διαφορετικός. Ο λόγος είναι ότι είναι θεολογικά μισο-αιρετικό. Και τούτο διότι αρνείται μία από τις βασικές διδασκαλίες της Χαλκηδόνας, δηλαδή, την κλασική χριστιανική διδασκαλία, σύμφωνα με την οποία μια πλήρης ανθρώπινη φύση θα  μπορούσε να σταθεί δίπλα στην πλήρη φύση της θεότητας. Ένας άνθρωπος ο οποίος δεν έχει άνθρωπο πατέρα δεν είναι πλήρης άνθρωπος». Βέβαια, όπως τονίζει, στη συνέχεια, και εδώ, όπως και στο κάθε σύμβολο, η ιστορία αδυνατεί να κρίνει την αλήθεια του. Κριτική η οποία   μπορεί να    πραγματοποιηθεί μόνο εντός του εσωτερικού συμβολικού επιπέδου. Και αυτή, κατά το δυτικό θεολόγο, ως εκ τούτου είναι μια αρνητική πλευρά-διάσταση της αλήθειας των θρησκευτικών συμβόλων.  Με αφορμή τούτη την προβληματική του Tillich, οφείλω να κάνω κάποιες πρώτες επισημάνσεις. Είναι σαφές πως το θαύμα -και η συζήτηση της παρθενικής γέννησης του Χριστού είναι συζήτηση για ένα θαύμα- δεν μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος σε καμία επιστήμη, παρά μόνο στην εμπειρία της πίστης.  Διαπίστωση την οποία παρότι αποδέχεται ο Tillich, αδυνατεί να προεκτείνει  στο χώρο του μυστηρίου της υποστατικής ένωσης. Γι’ αυτό και  θεωρεί πως η εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου γέννηση του Χριστού αποκαλύπτει μια λειψή ανθρώπινη φύση, «προδίδοντας» έτσι, με τον τρόπο αυτό, τον ίδιο τον πυρήνα του χριστολογικού δόγματος της Χαλκηδόνας. Είμαι της γνώμης ότι το πρόβλημα λύνεται, εάν αναλογισθούμε ότι ο Θεός της αγάπης, που δημιούργησε τον άνθρωπο εκ του μη όντος, δεν θα είχε καμιά δυσκολία να δημιουργήσει πλήρη άνθρωπο και χωρίς σπερματική καταβολή. Και τούτο κατά την Ορθόδοξη θεολογία έκανε. Αποδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό, όπως και στην περίπτωση της θεραπευτικής επέμβασης της στειρότητας της γυναίκας του Αβραάμ, της Σάρρας, ότι η σωτηρία του ανθρώπου είναι «έργο, θέλημα και ευλογία του Θεού». Βλ. σχετικά, Ν.Α. Ματσούκα, Γένεσις και ουσία του ορθοδόξου δόγματος, σ. 92-93.

[8] Βασιλείου Καισαρείας, Ομιλία εις την αγίαν του Χριστού γέννησιν, PG 31, 1468AB. Μια μερίδα ερευνητών υποστηρίζει, ότι η Ομιλία δεν ανήκει στον Βασίλειο. Βλ. ενδεικτικά, Π. Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, τόμος Δ΄, σ. 53. Αντίθετα, τη γνησιότητά της υποστηρίζουν οι J.B. Carol (εκδ.), Mariology, τόμος Β΄, εκδ. Bruce, Milwaukee 1955, σ. 276-277· J. Quasten, Patrology, τόμος Γ΄, εκδ. Christian Classics, Westminster, Maryland 1983, σ. 219.

Η παράγραφος έχει αντληθεί από το βιβλίο μου, Έρως και θάνατος. Δοκιμή για έναν πολιτισμό της σάρκωσης, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2019, σ. 373-379 (έκδοση δεύτερη) https://armosbooks.gr/shop/theologia/eros-kai-thanatos/.

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου είναι από τα πρώτα θρησκευτικά θέματα που εμφανίζονται στη ζωγραφική του Κωνσταντίνου Παρθένη (1878-1967). Ο κορυφαίος Έλληνας καλλιτέχνης, εισηγητής του μοντερνισμού στη νεοελληνική ζωγραφική με μεγάλη επιρροή στα εικαστικά της Ελλάδας, ζωγράφισε αρκετές φορές το θέμα σε παραλλαγές από την εποχή που ήταν ακόμα στο Παρίσι.

Ο Παρθένης τοποθετεί την αναγεννησιακή σκηνή του Ευαγγελισμού στην αυλή ενός νησιώτικου σπιτιού λέγεται ότι η σκηνή του έργου, έχει ως ντεκόρ την αυλή της μονής της Ζωοδόχου Πηγής του Πόρου. Η Παναγία υποκλίνεται σε σεβασμό στον Άγγελο και δέχεται ταπεινά την καλή είδηση. Δίπλα της διακρίνουμε ένα βάζο με κρίνο και μία γλάστρα με βασιλικό. Η ατμόσφαιρα είναι ονειρική και ο χώρος φαίνεται εξωπραγματικός. Διαγράφονται αχνές ελεύθερες γραμμές και απαλά γαλαζοπράσινα και ροζ χρώματα δημιουργούν αίσθηση πνευματικότητας και υπερβατικότητας.

Η νεαρή Μαρία και μελλοντική Θεοτόκος περιβάλλεται από ροζ χρώμα  που αποδίδει ποιητική διάσταση στην εικόνα. Ο άγγελος φέρει την ευχάριστη είδηση με τη μουσική μίας λύρας που κρατά.

Βαθυπράσινο μελωδικό όνειρο… Το έργο ανήκει στη συλλογή του Μουσείου της Πόλεως από δωρεά ιδιώτη το 2008. Στην απεικόνιση της  σκηνής είναι εμφανείς οι επιδράσεις του ιμπρεσιονισμού, του συμβολισμού και της βυζαντινής τέχνης.


Χρυσόστομος Α. Σταμούλης, Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Τριάντα χρόνια διακονίας (Χαιρετισμός στην παρουσίαση του Ντοκιμαντέρ)

Σεβασμιώτατε εκπρόσωπε της Α.Θ.Π.,

 Άγιοι Αρχιερείς,



Εκλεκτοί προσκεκλημένοι,

αγαπητοί συνάδελφοι,

κύριες και κύριοι

Ο μακαριστός Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Μελίτων, ο και γέροντας του Οικουμενικού Πατριάρχη κυρίου Βαρθολομαίου, σε κείμενό του με τίτλο, «Χριστώ Συνεσταύρωμαι», που διαβάστηκε στον Πατριαρχικό Ναό, ανήμερα του αγίου Ανδρέα, στη θρονική εορτή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στις 30 Νοεμβρίου του 1971και αναφερόμενος στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, έγραφε πως, «Η Μεγάλη αύτη Εκκλησία, σήμερον,  […] αναθεωρούσα την χθες, θεωρούσαν την σήμερον και προθεωρούσα την αύριον, εν προφητική, ως πάντοτε, διαθέσει, επί μάλλον και μάλλον αναγνωρίζει και συνειδητοποιεί ότι υπέρ παν άλλο, υπέρ πάσαν αξίαν, είναι, ως Εκκλησία, μυστήριον Θεού, ότι ο Οικουμενικός ούτος θρόνος, εν τη εσχάτη αναλύσει αυτού, είναι Σταυρός, είναι ευθύνη και χρέος, είναι συγκατάβασις και ενανθρώπησις, είναι καταλλαγή και αγάπη και ειρήνη -είναι τόπος θεώσεως». Και συνέχιζε, «Είναι σταυρός, ουχί όμως αυτοσκοπός, αλλ’ έξοδος είς Ανάστασιν. Και πλέον τούτου. Είναι σταυρός προσδοκών την τελείαν δικαίωσιν εν τοις εσχάτοις, εν τη όλη αποκαλύψει της Αποκαλύψεως του Θεού […]  Συσταυρούταί τις και συσταυρούται η Εκκλησία τω Χριστώ εν τοσούτω, εν ω μέτρω η Εκκλησία, ενηνθρωπισμένη, συμπάσχει τω λαώ του Θεού και αγαπά και καταλλάσσει και ανιστά… Η συσταύρωσις τω Χριστώ ευρίσκει την πληρότητά της εις το… “ζω δε ουκέτι εγώ, ζη δε εν εμοί Χριστός”»[1]

Στοιχώντας σε μια τέτοια προοπτική ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, στον ενθρονιστήριο λόγο του, στις 2 Νοεμβρίου του 1991, έγραφε τα εξής: «… παραλαμβάνομεν από των χειρών του μακαριστού και μεγάλου εν Πατριάρχαις Δημητρίου του Α΄ τον σταυρόν Ανδρέου του Πρωτοκλήτου, εις συνέχισιν της ανόδου εις τον Κρανίου Τόπον, εις συσταύρωσιν ημών τω Κυρίω και τη Αυτώ συνεσταυρωμένη Εκκλησία, εις συντήρησιν του φωτός της Αναστάσεως»[2].

Σήμερα, τριάντα χρόνια μετά, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε πως η πορεία του Παναγιωτάτου υπήρξε όντως σταυροαναστάσιμη. Πορεία διατήρησης της «ακεραιότητας και της ζωηρότητας» που του παραδόθηκε. Πορεία «ανοίγματος της καρδιάς […]ανοίγματος προς τον άλλο […] ανοίγματος προς τον κόσμον ολόκληρον»[3]. Και τούτο διότι όπως ο ίδιος με περισσή καθαρότητα τονίζει: «Η Ορθοδοξία πρέπει να είναι σε αδιάκοπο διάλογο με τον κόσμο. Ειδάλλως, δεν θα είναι πλέον καθολική και οικουμενική Εκκλησία αλλά θα απομειωθεί σε ένα γκέττο στο περιθώριο της ιστορίας»[4].

Με τούτη την παρατήρηση, γίνεται σαφές, πως ο Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος, δικαιώνει πλήρως τον τίτλο του Οικουμενικού που του δίδεται από τον έκτο αιώνα, καθώς αποδεικνύει τη βαθιά αίσθηση της ιστορίας, αλλά και τη βαθιά  αίσθηση της ευθύνης, που τον διακατέχει[5]. Ουσιαστική απόδειξη, πως έρχεται από ένα παρελθόν τολμηρό, από τη χώρα του ευαγγελίου και  των πατέρων που δεν φοβάται την έκπληξη και το θαύμα που αυτή κρύβει. Ουσιαστική απόδειξη του γεγονότος που θέλει την τόλμη αποτέλεσμα του φωτισμού των εσχάτων και εξάπαντος όχι της οποιασδήποτε ευκαιριακής και αβασάνιστης επιλογής της στιγμής[6].

Γνωρίζει καλά, ο προκαθήμενος της Ορθόδοξης Εκκλησίας και το διαλαλεί παντού, με κάθε ευκαιρία, πως η Εκκλησία δεν ζει για τον εαυτό της, αλλά για τον κόσμο ολάκερο [7]. Γεγονός που του επιτρέπει να παρεμβαίνει με τρόπο δυναμικό στα προβλήματα του καιρού και στις προκλήσεις της ιστορίας, όπως για παράδειγμα έκανε πρόσφατα με αφορμή τη σύγχυση που έχει δημιουργήσει η πληγή της πανδημίας, δηλώνοντας ευθαρσώς και σαφώς, πως «Αυτό που κινδυνεύει δεν είναι η πίστη αλλά οι πιστοί, δεν είναι ο Χριστός αλλά οι Χριστιανοί μας, δεν είναι ο Θεάνθρωπος αλλά εμείς οι άνθρωποι. Η πίστη μας είναι βαθιά θεμελιωμένη στις ρίζες του πολιτισμού μας. Η πίστη μας είναι ζωντανή και καμία έκτακτη κατάσταση δεν μπορεί να την περιορίσει»[8].

 Δήλωση ευχαριστιακή, που στοχεύει την καρδιά της ασκητικής της αγάπης, που εκβάλει στο μυστήριο της συνάντησης.  Δήλωση, που έρχεται σε συνέχεια μιας ζωής που αφαίθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη στη γοητεία, αλλά και στο ρίσκο των ανοιχτών θαλασσών, των ανοιχτών οριζόντων.

Οικολογικό όνειρο, σημασία του περιβάλλοντος, κλιματική αλλαγή, διάλογος με την επιστήμη, κατάφαση στις τέχνες, Σύνοδος της Κρήτης, ενότητα της Εκκλησίας, αποδοχή του άλλου-ετερότητα, διαχριστιανικοί και διαθρησκειακοί διάλογοι, θρησκευτική ελευθερία και ελευθερία εν γένει, η  ιδέα του Φαναρίου, ως συμβόλου  «της δυνατότητας της ζωής να υπερβαίνει την καταστροφή, ένα σύμβολο της πιθανότητας επιβίωσης διά της συνύπαρξης», μνήμη, αλλά και πολλά άλλα, συγκροτούν εν τέλει, τις προϋποθέσεις και τον οπλισμό ενός εαυτού που συνεχώς αποκαλύπτεται και συνεχώς αιφνιδιάζει. Η ζωή και η δράση του Παναγιωτάτου φανερώνουν, εδώ και τώρα, πως η σάρκωση δεν είναι  μια στιγμή χαμένη στο  παρελθόν, αλλά γεγονός επαναλαμβανόμενο, μια εμπειρία καθ’ οδόν ή εν πλω, που πλαταίνει και πλατύνει, ανοίγει δηλαδή στα έσχατα, δυναμικά και συνεχώς, τόσο  την Εκκλησία όσο και τους χριστοτόκους της. Ή με άλλα λόγια, σάρκωση είναι εκείνη η έκρηξη  της αγίας ευαισθησίας, που καταπώς λέγει ο άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, κάνει τον πνευματέμφορο, «που έχει πνεύμα Θεού», να  «Ζει μέσα σε όλα […] να είναι μαζί με όλα».[9]

Αγαπητοί μου, για όλα αυτά και για πολλά ακόμα, η Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης, με πρωτοβουλία του προκοσμήτορα καθηγητή κ. Θεόδωρου Γιάγκου, αποφάσισε σε συνεργασία με το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών και άλλους θεσμικούς φορείς της πόλης, τη διοργάνωση μιας σειράς τιμητικών εκδηλώσεων προς το πρόσωπο του Παναγιωτάτου, με αφορμή τα τριάντα χρόνια διακονίας του στον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Το μεγάλο Συνέδριο που ετοιμάσαμε, ένα Διεθνές Συνέδριο, για λόγους ασφαλείας μεταφέρθηκε την Άνοιξη.

Απόψε, όμως, συναντηθήκαμε για να δούμε σε πρώτη παγκόσμια προβολή ένα εξαιρετικό ντοκιμαντέρ για τη ζωή και το έργο του Παναγιωτάτου, που επιμελήθηκαν με πολλή αγάπη και ενθουσιασμό, ο αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννης Χρυσαυγής  και η Βυζαντινολόγος κ. Φλώρα Καραγιάννη, Έφορος του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών. Η προσπάθεια δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί δίχως τη χορηγία της «Αδελφότητας Οφφικιαλίων της Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας: Παναγία Παμμακάριστος». Τους ευχαριστούμε από καρδιάς, όπως και όλους τους συντελεστές του Ντοκιμαντέρ για την εξαιρετική προσπάθειά τους. Ευχαριστίες για την ετοιμασία και πραγματοποίηση της αποψινής βραδιάς οφειλετικά ανήκουν ακόμη,  στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης  και στα μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής των τιμητικών προς το πρόσωπο του Παναγιωτάτου εκδηλώσεων, που εργάστηκαν ατέλειωτες ώρες προκειμένου να καταφέρουμε τη συνάντηση αυτή τη δύσκολη χρονική  περίοδο.

Τέλος, ευχαριστώ και όλους εσάς που τιμάτε με την παρουσία σας απόψε τον Παναγιώτατο Οικουμενικό μας Πατριάρχη και εύχομαι από καρδιάς καλά και ευλογημένα Χριστούγεννα.

[1] «Χριστώ Συνεσταύρωμαι», Χαλκηδόνια. Μνήμη Μελίτωνος Χατζή, Μητροπολίτου Γέροντος Χαλκηδόνος 1913-1989 (Μνήμες της καθ’ ημάς Ανατολής, 3), Αθήνα 1999,  σ. 466.

[2] «Εκλογή και ενθρόνιση τού από Χαλκηδόνος νέου Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου τού Α΄»,  Ενημέρωσις. Δελτίον Οικουμενικής Επικαιρότητας, Ζ-1991/11, σ. 2-5.

[3] Διάλεξη στο Πανεπιστήμιο Fordham της Αμερικής.

[4] Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιος επί τη Κυριακή της Ορθοδοξίας (21 Φεβρουαρίου 2010), Φανάριον 2010, Ιστοσελίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως,  https://fanarion.blogspot.com/2010/02/blog-post_19.html

[5] Βλ. σχετικά, Σ. Τσομπανίδη, Ο Οικουμενικός λόγος του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίου, Σύνθεσις 5,1(2016), https://ejournals.lib.auth.gr, file:///Users/temp/Downloads/5638-15914-2-PB.pdf, σ. 163.

[6] Χ.Α.Σταμούλης, Ερχόμαστε από τη τολμηρή πλευρά της ιστορίας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία και ο καινούριος κόσμος, Φάγαμε Ήττα. Κείμενα για τον αυτοεγκλωβισμό της Ορθοδοξίας, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2021, σ. 17εξ.

[7] «Και η Εκκλησία Του καλείται να έχῃ το βλέμμα της εστραμμένον όχι τόσον εις το χθες όσον εις το σήμερον και εις το αύριον. Η Εκκλησία υπάρχει δια τον κόσμον και τον άνθρωπον, και όχι δια τον εαυτόν της. Το βλέμμα ημών στρέφοντες προς το σήμερον δεν δυνάμεθα να αποφύγωμεν την αγωνίαν ημών και δια το αύριον. “Εξωθεν μάχαι, έσωθεν φόβοι” (Β΄ Κορ. ζ΄ 6) – η διαπίστωσις αύτη του Αποστόλου δια την εποχήν του, ισχύει εις το ακέραιον σήμερον και δι᾿ ημάς. Διότι, καθ᾿ ον χρόνον ημείς ασχολούμεθα περί τας ημετέρας αντιλογίας, ο κόσμος βιώνει τον φόβον της επιβιώσεως, την αγωνίαν του αύριον…Πολλοί εναποθέτουν σήμερον τας ελπίδας των εις την επιστήμην· άλλοι εις την πολιτικήν· έτεροι εις την τεχνολογίαν. Αλλ᾿ ουδέν εξ αυτών δύναται να εγγυηθῄ το μέλλον, εάν ο άνθρωπος δεν ενστερνισθῄ το κήρυγμα της καταλλαγής, της αγάπης και της δικαιοσύνης, το κήρυγμα της αποδοχής του άλλου, του διαφορετικού, ακόμη και του εχθρού»,  Ομιλία της Α.Θ. Παναγιότητος του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου προς την  Α. Αγιότητα τον Πάπαν Φραγκίσκον κατά την Θείαν Λειτουργίαν της Εορτής του Αποστόλου Ανδρέου εν τω Πανσέπτῳ Πατριαρχικώ Ναώ (30 Νοεμβρίου 2014), στο https://fanarion.blogspot.com/2014/11/live_30.html.  Πρβλ. Σ. Τσομπανίδη, Ο Οικουμενικός λόγος του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίου Σύνθεσις 5,1(2016), https://ejournals.lib.auth.gr, file:///Users/temp/Downloads/5638-15914-2-PB.pdf, σ. 179.

[8] Τηλεοπτικό μήνυμα του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, που μεταδόθηκε από τη δημόσια τηλεόραση της ΕΡΤ  (19/03/2020).

[9] Βίος και Λόγοι, εκδ. Ι.Μ. Χρυσοπηγής, Χανιά 2003, σ. 462-463.

Κινηματογράφος Ολύμπιον | Θεσσαλονίκη 18/12/2021

Photo by Dimosthenis Tsavdaridis