Χρυσόστομος Α. Σταμούλης, Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ή το μυστήριο του σώματος και το πρόβλημα της ερωτικής αγωγής

5b0fdba81e00007d038e7081Θα ξεκινήσω υπογραμμίζοντας ότι το όντως οντολογικό ερώτημα της προέλευσης, η απλή ερώτηση, «από πού έρχομαι;», πρέπει να συνδεθεί άμεσα και δυναμικά με ένα δεύτερο οντολογικό ερώτημα, το ερώτημα «τί είμαι;», «τί είναι ο άνθρωπος;», ή ακόμα περισσότερο αν πρέπει να βάλουμε «τον δάχτυλον επί τον τύπον τον ήλων», «από τί αποτελείται ο άνθρωπος;». Η απάντηση της Ορθόδοξης θεολογίας είναι σαφής. Ο άνθρωπος είναι το λογικό δημιούργημα του Θεού. Είναι ο κυρίαρχος του κτιστού κόσμου και αποτελείται από σώμα και πνεύμα. Τούτη είναι η διπλή φύση του.
Ποια είναι όμως η σχέση ύλης (σώματος) και πνεύματος στον άνθρωπο, κατά την Ορθόδοξη Χριστιανική διδασκαλία, που πολύ συχνά ακούγεται από χείλη μαθητών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης;
Οι απαντήσεις που μπορούν να δοθούν είναι δυο. Η πρώτη είναι η εκκλησιαστική, η θεολογική απάντηση, της Βίβλου και των Πατέρων της Εκκλησίας. Η δεύτερη είναι η απάντηση του έξω κόσμου, κάποιες φορές και των ίδιων των πιστών της Εκκλησίας. Θα ξεκινήσω από τη δεύτερη και θα αφήσω να μας την παρουσιάσει ο φύλαρχος Τουϊάβϊι, από το νησί Τιαβέα του Νότιου Ειρηνικού, ο οποίος στο βιβλίο του Ο Παπαλάνγκι (όπου ως Παπαλάνγκι κατανοείται ο Ευρωπαίος, ο σύγχρονος άνθρωπος) σημειώνει επί λέξει τα εξής: «Το κρέας είναι αμαρτία, λέει ο Παπαλάνγκι. Γιατί το πνεύμα του, κατά πως σκέφτεται αυτός, είναι μεγάλο. Το μπράτσο που υψώνεται στον ήλιο, για να ρίξει κάτι, είναι ένα βέλος της αμαρτίας. Το στήθος που ανεβοκατεβαίνει απ’ τα κύματα της αναπνοής είναι μια φωλιά της αμαρτίας. Τα μέλη όπου στηρίζεται το κορμί μιας παρθένας που χορεύει Σίβα είναι αμαρτία. Και τα μέλη επίσης που πρέπει να έρθουν σε επαφή, για να γεννηθούν οι άνθρωποι για χάρη της γης, είναι αμαρτία. Σε κάθε ένα ζει ένα δηλητήριο, ένα ύπουλο φαρμάκι, που πηδά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Όποιος κοιτάζει μόνο το κρέας ποτίζεται με δηλητήριο, πληγώνεται και είναι το ίδιο χαλασμένος και διεφθαρμένος με αυτόν που το δείχνει. Αυτά λοιπόν κηρύττουν οι ιεροί ηθικοί νόμοι του λευκού ανθρώπου[1]». Θα πρέπει εξάπαντος στο σημείο αυτό να τονιστεί ότι οι ιεροί νόμοι στους οποίους αναφέρεται ο Τουϊάβϊι χαρακτηρίζουν ολάκερη τη Δυτική θεολογία και ζωή. Αυτή άλλωστε είχε υπόψη του ο φύλαρχος και αυτή ζωγραφούσε με τον κοφτερό λόγο. Χαρακτηρίζουν ακόμη τους δυτικόπληκτους της Ανατολής, που ατύχησαν να μεγαλώσουν και να ανδρωθούν πνευματικά πέρα από την Ορθόδοξη ενορία και την ευχαριστιακή της σύναξη, στους χώρους του ευσεβισμού και του ψευτοηθικισμού. «Όσο παράξενες και βάρβαρες αν είναι οι συνήθειες των ιθαγενών», σημειώνει ο κυρ-Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, «ακόμα και η φρικτή για τις πολιτισμένες αντιλήψεις ανθρωποφαγία, βρίσκονται πιο κοντά στο Αποκαλυπτικό Χριστιανικό κήρυγμα του Αποστόλου των Εθνών, που καταξιώνει το σώμα του ανθρώπου σε Ναό, κατοικία του αληθινού Λόγου του Θεού, απ’ ό,τι οι σημερινές κοινές αντιλήψεις που μηδενίζουν τη σημασία του σώματος, της μορφής του κάθε ανθρώπου, αγνοώντας και καταστρέφοντας την ενυπάρχουσα μέσα στο σώμα αθάνατη ψυχή[2]».
Ας δούμε τώρα, λοιπόν, με αφορμή το παραπάνω κείμενο, πώς η Ορθόδοξη θεολογία κατανοεί αυτή τη καταξίωση του σώματος, που αντιδιαστέλλεται σαφώς με οποιεσδήποτε μηδενιστικές θεωρήσεις του, και πρώτα- πρώτα η διδασκαλία του αποστόλου Παύλου, που αποτελεί τον πυρήνα της σύνολης Ορθόδοξης θεολογίας για το θέμα. Δυο είναι τα σημεία που κυρίως μας ενδιαφέρουν και προέρχονται και τα δυο από την Α’ Προς Κορινθίου Επιστολή. Στο πρώτο τα σώματα των ανθρώπων χαρακτηρίζονται ως μέλη του σώματος του Χριστού (6,15) και στο δεύτερο (6,19) το σώμα χαρακτηρίζεται ως ναός του Αγίου Πνεύματος το οποίο ενοικεί σε αυτά. Είναι προφανές από τα παραπάνω ότι η θεολογία του σώματος είναι στην Ορθόδοξη Εκκλησία μυστηριακή θεολογία· η τιμή που αποδίδεται στο σώμα είναι η ύψιστη τιμή, συμβολίζει το ναό, είναι ο ναός του τρίτου προσώπου της Αγίας Τριάδος.
Ακόμη κανείς δεν θα πρέπει να λησμονεί ότι αυτό το ψυχωμένο σώμα, αυτή τη φύση κοινώνησε ο ποιητής και δεσπότης των πάντων, ο Υιός του Πατέρα αλλά και ο Υιός της Παρθένου. Ο Χριστός τιμά αυτό που σε πολλές περιπτώσεις οι άνθρωποι ατίμασαν, την ανθρώπινη φύση. Την τιμά και την αγιάζει.
Τη διδασκαλία αυτή ανέπτυξαν στην πορεία όλοι σχεδόν οι ορθόδοξοι Πατέρες έως κι τον αιώνα μας. Θα μείνω σε έναν από αυτούς το Βασίλειο Σελευκείας, ο οποίος με ιδιαίτερη γλαφυρότητα και μουσικότητα, στον 39οΛόγο του, παρουσιάζει τη σχέση σώματος και ψυχής. Γράφει σχετικά: «Έλαβε παλιά ο Θεός χώμα και δημιούργησε τον άνθρωπο… αυτός είναι ο τεχνουργός του σώματος.. και συνεπώς τίποτα από την ανθρώπινη φύση δεν είναι αισχρό κατά τους φρόνιμους κριτές της αλήθειας. Όλο το ανθρώπινο σώμα κατέχει θέση οργάνου, δεν πράττει, δεν γνωρίζει να πράττει τίποτα από μόνο του, αλλά υπουργεί τα δικά μας θελήματα. Δι’ αυτού η ψυχή, όπως ακριβώς κάποιος μουσικός, ή ανακρούει τους φθόγγους της αρετής ή γεννά τους ήχους της κακίας. Κανείς λοιπόν ας μη θεωρεί αισχρό το σώμα των ανθρώπων, και σαν ξένο από το Θεό να το διαβάλλει, γιατί δεν το ντροπιάζει η δημιουργία του, η πλάση του, αλλά η πράξη του η οποία οδηγεί και στην κατάκρισή του· ούτε ακόμη τα μάτια ή το χέρι, ή κάποιο από τα άλλα μέλη αμαρτάνει, αλλά αμαρτάνει αυτός που χρησιμοποιεί κακώς το χέρι και το μάτι και τα λοιπά μέλη του σώματος[3].
Γίνεται σαφές από τα παραπάνω ότι στην Ορθόδοξη θεολογική σκέψη, η θεολογία του σώματος συνδέεται άμεσα και λειτουργικά με το μυστήριο της δημιουργίας και το δημιουργό Θεό. Παράλληλα με τον τονισμό της ιδιαίτερης τιμής του σώματος, καταργείται οποιαδήποτε αίσθηση ενοχής που σχετίζεται με το μυστήριο της ζωής και της συνδημιουργίας των γονέων. Συνεπώς, η Ορθόδοξη θεολογία τίποτα δεν έχει και τίποτα δεν θέλει να κρύψει από τα παιδιά. Η εμπιστοσύνη, που προέρχεται από την αλήθεια πρέπει να αποτελεί τον κώδικα επικοινωνίας παιδιών και μεγαλύτερων, αρκεί η ποσότητα της προσφερόμενης αλήθειας να σχετίζεται πάντα με την αντίστοιχη ηλικία του παιδιού, έτσι ώστε στις πολύ μικρές ηλικίες να μην καταργείται ο μύθος, το σύμβολο και η εικόνα από τη μη κατανοούμενη αλήθεια, και στις μεγαλύτερες αντίστοιχα, να μην οδηγούνται τα παιδιά στην ειδωλοποίηση των συμβόλων και στην ταυτόχρονη απομάκρυνση από την αλήθεια[4]. Έτσι γλυτώνουμε από οποιαδήποτε ψευτοηθική, από τον ηθικισμό και τον φαρισαϊσμό της σύγχρονης εξέλιξης, που μοιάζει να μην έχει καμία σχέση με το γεγονός της προόδου. Συνεπώς χωρίς ενδοιασμό μπορεί να επισημανθεί ότι στον αντίποδα της ψευτοηθικής της συντήρησης στέκεται η ψευτοηθική της εξελίξης, όπου στη θέση της εκπνευμάτωσης του σώματος τοποθετεί την σωματοποίηση του πνεύματος. Και οι δυο θέσεις αποτελούν σύγχρονες, όχι θεολογικές αλλά πρωτίστως ανθρωπολογικές αιρέσεις. Ο σκοπός του ανθρώπου δεν είναι να εγκαταλείψει τη σάρκα του, μα ούτε και να γίνει σώμα, αλλά το συναμφότερον.
Όσα παρουσίασα παραπάνω αποτελούν το πλαίσιο· όπως τόνισα από τα πρότερα δεν εμπλέκονται σε λεπτομέρειες που κάποιες φορές δεν μοιάζουν πολύ κομψές ή δόκιμες, χωρίς βέβαια αυτό να αποκλείει την ανάγκη ενός βασικού σχεδιασμού προσαρμοσμένου ή εξαρχής οργανωμένου για τις ανάγκες παιδιών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Τα ερωτήματα που εδώ θα ετίθεντο θα ήταν πολλά.
1. Από ποιον θα γίνει ο σχεδιασμός;
2. Με ποια δεδομένα; Αυτά της ηλικίας ή της ωρίμανσης;
3. Του παιδιού θεωρούμενου ως ατόμου ή προσώπου;
4. Της διάκρισης των φύλων ή του αδιακρίτου;
5. Ποια η σχέση γονέων και σχολείου;
6. Μήπως θα έπρεπε να προηγηθεί η ετοιμασία των νεών γονιών και να ακολουθήσει αυτή των παιδιών από το σχολείο;
7. Ο τρόπος παρουσίασης ποιος πρέπει να είναι: ρεαλιστικός ή μυθικός ή ακόμη περισσότερο, παραμυθένιος;
8. Ποια θα μπορούσε να είναι η χρήση των εποπτικών μέσων;
9. Ποια η χρήση της φύσης, της έμψυχης και άψυχης;
Και τέλος
10. Ένα σημαντικό ερώτημα. Πρέπει να υπάρξει ιδιαίτερο μάθημα για το γεγονός της ζωής ή θα πρέπει στα επί μέρους μαθήματα, με οδηγίες προς τους δασκάλους, να λειτουργήσει η απρόοπτη συζήτηση ή ακόμη η επιστημονική συζήτηση με τα παιδιά;
Οφείλω βέβαια, σ’ αυτό το σημείο παρουσίασης των πραγμάτων να διατυπώσω μια πρόταση μετονομασίας του αντικειμένου που εξετάζουμε. Θαρρώ πως είναι ορθότερο αντί για τη σεξουαλική αγωγή να χρησιμοποιούμε τον όρο ερωτική αγωγή. Και τούτο διότι το σεξ από μόνο του φαίνεται πως διασπά την ανθρώπινη υπόσταση. Οδηγεί σε μορφές μανιχαϊστικής ή πλατωνικής διαρχίας. Η Δύση συχνά οδηγείται σε αυτή την διαρχική ανθρωπολογία που εικονίζεται στη διαρχική κοινωνία της. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στην περίπτωση της τέχνης και του πολιτισμού, με την τεχνητή διάκριση πολιτισμού και κουλτούρας (civilization και culture). Πνευματικού και τεχνικού πολιτισμού.
«Μ’ έκοψαν με χώρισαν στα δύο», θα λέγε ο ποιητής της Θεσσαλονίκης Γιώργος Θέμελης, «τη μία πλευρά μου, τη μία φτερούγα μου».
Είναι εξάπαντος δεδομένη η θέση ότι ο έρωτας εμπεριέχει το σεξ και ενοποιεί τη ζωή, ενώ το σεξ δεν εμπεριέχει πάντα τον έρωτα. Στην περίπτωση αυτή καταργείται ο άνθρωπος, καταργείται η σχέση πνεύματος και ύλης. Αντίθετα στην Ορθόδοξη θεολογία ο έρωτας εντάσσεται στη ζωή, ο έρωτας είναι ζωή· καρπός αυτού του έρωτα, αυτής της αγάπης των δυο συζύγων είναι το παιδί.
Συνοψίζοντας θα μπορούσα να παρουσιάσω επιγραμματικά τα εξής:
1. Τίποτα από την ανθρώπινη φύση δεν είναι αισχρό.
2. Καμία ενοχή δεν κρύβει η ερωτική πράξη. Τουναντίον το σεξ ως κορυφή του έρωτα ενοποιεί τη ζωή. Ποιεί τη ζωή.
3. Η δημιουργία, η ποίηση του παιδιού σχετίζεται όχι μόνο με το μυστήριο της συνδημιουργίας αλλά κυρίως με το μυστήριο της δημιουργίας του όντως όντος.
Θα κλείσω την παρέμβαση μου αυτή εκφράζοντας ελπίδα αλλά και επιφυλάξεις, τις επιφυλάξεις που διατυπώνει και ο κυρ-Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης στα Ομιλήματά του, γράφει λοιπόν: «Η εποχή μας είναι σαστισμένη μητέρα και δε ξέρει ν’ αναθρέψει τα τέκνα της, τα παραχαϊδεύει ψιμυθισμένη, φροντίζοντας με παιδιαρίσματα να ξεχνά την πείρα της ηλικίας της.
Αλίμονο στον νέο Ίκαρο, που όπως ο παληός πού δωκε το όνομα του στο βαθύ πέλαγος όπου πνίγηκε, αλοίμονο του αν δεν υπακούσει στις φρόνιμες συμβουλές του πατέρα του, που ξέρει ότι τα μηχανικά φτερά, που μπορεί να φοράει κανείς, είναι συγκολλημένα με κηρί και λυώνουν σαν ανέβη ψηλότερα, κοντήτερα στον ήλιο, παρά τις επιτακτικές απαγορεύσεις. Αλοίμονο στην εποχή που δεν ακούει πατέρα και μάννα, θα την καλύψει η θάλασσα[5]

[1] Ο Παπαλάνγκι. Οι λόγοι του Φύλαρχουν Τουϊάβϊι από το νησί Τιαβέα του Νότιου Ειρηνικού (μτφρ. Κ. Λιάπτση- Δ. Δασκόπουλος), εκδ. Ύψιλον/ βιβλία, Αθήνα 1988, σ. 18.
[2] Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, Το Μυθιστόρημα της Κυρίας Έρσης, εκδ. Άγρα, Αθήναι 1992, σ. 25, Βλ. και σ.217: «Σε όποια ενδεχομένως παρεξήγηση και πλάνη αν περιπίπτω, αντιλαμβάνομαι ότι μόνο δια του σώματος μπορώ να δοξάζω πλήρως τον Κύριο. Το καλό ανθρώπινο σώμα. Αν δεν το διακρίνω απολύτως καθαρά, συγχώρεσε Θεέ μου τις αμαρτωλές μου αισθήσεις».
[3] Λόγος 39, Εἰς τον Εὐαγγελισμόν τῆς Παναγίας Θεοτόκου 4, PG 85,437BC.
[4] Πολύ όμορφες παρατηρήσεις για το θέμα συναντά κανείς στο βιβλίο της αδελφής Μαγδαληνής, Σκέψεις για τα παιδιά στην Ορθόδοξη Εκκλησία σήμερα, εκδ. Ι.Μ. Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ, Αγγλία 1992.
[5] Ν.Γ. Πεντζίκης, Ομιλήματα, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 1992, σ. 27.

Εισήγηση που παρουσιάσθηκε σε ημερίδα που οργάνωσε η Αδαμάντιος Σχολή Θεσσαλονίκης, στις 17/2/1996, στην Αίθουσα Τελετών της Ελληνογαλλικής Σχολής Καλαμαρί, με θέμα «Από που έρχομαι; Προτάσεις για τη σωστή σεξουαλική ενημέρωση του παιδιού του Δημοτικού, του νέου ανθρώπου που ήδη ενημερώνεται από ανεξέλεγκτους φορείς».
Δημοσιεύθηκε στο βιβλίο μου, Φύση και Αγάπη και άλλα μελετήματα, εκδ. «Το Παλίμψηστον», Θεσσαλονίκη 1999.

https://www.politeianet.gr/books/9789607814319-stamoulis-a-chrusostomos-ekdoseis-to-palimpsiston-fusi-kai-agapi-262234

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s