2πένθοςΚινούμαστε συχνά όταν μιλάμε για έναν καλλιτέχνη, ή έναν άνθρωπο που γενικά πείθει τους καλοπροαίρετους για τη σημαντικότητα του έργου του, από τον εκθειασμό μέχρι την συγκίνηση. Εκεί είναι τα όρια μας. Το πολύ πολύ να φτάσουμε και σε κάποιες σκέψεις-προεκτάσεις του έργου του, των λόγων του, των στίχων του, της γενικότερης έκφρασής του. Σκέψεις που ο πομπώδης ενθουσιαστικός σχολιασμός μας τις στεγνώνει από την πειθώ που πρέπει να χαρακτηρίζει την υπαρξιακή ανατάραξη την οποία προκαλεί ένα καλό και ειλικρινές έργο. Αυτή η στάση δεν οδηγεί, ως πραγματική κατάφαση σε αλήθειες ορθά και όμορφα δηλωμένες, σε ταρακούνημα πραγματικό της βεβαιότητας μας για τις δικές μας απόψεις. Είναι μια απλή επιβεβαίωση, ένας νέος εγκιβωτισμός του κεκτημένου σε όρια που απαγορεύουν την απορία. Και απορία σημαίνει δεν έχω, δεν κατέχω και δεν έχω διέξοδο… Άρα πάλλομαι, αν-ησυχάζω, θυμώνω, λυγίζω, παραπονιέμαι• μοιάζω της θάλασσας που η αιώνια ουσία της είναι πως κινείται…

Δεύτερη μάνα των ευαίσθητων ανθρώπων είναι εξάλλου η θάλασσα και κάπου εδώ, μ’ αυτό το εισοδικό, θα προσπαθήσω να σας πω κάποιες σκέψεις μου για τον Χρυσόστομο Σταμούλη και τη συνεπή δημιουργική του έκφραση. Γιατί στον Χρυσόστομο Σταμούλη μπορεί κανείς, αν τον γνωρίζει πραγματικά ―και καμιά αληθινή γνωριμία δεν έχει ημερομηνία λήξης―, να δει πως πριν και πάνω απ’ όλα είναι άνθρωπος, συγγραφέας και καλλιτέχνης ευαίσθητος. Μακριά από αυτή την προσωπική εμπειρία μου και εμπειρία αρκετών άλλων που τον ζήσαμε από κοντά, μια ευαισθησία άνευρη, παθητικά ρομαντική, αιθεροβάμων και τελικά αχρείαστη για τούτη ―και σε τούτη― τη σκληρή ζωή.

Έχετε ενώπιον σας τους καλούς καρπούς της τελευταίας του δισκογραφικής εργασίας. Αυτή είναι ένας Σταμούλης, όχι όλος ο Σταμούλης, και δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Προικισμένος με πληθωρικότητα και συνεκτική συνθετότητα, πότε στράφηκε σε γενναία λαϊκή μελοποίηση ή λυρική-σπαρακτική επένδυση μειζόνων ποιητών —Θέμελης, Πεντζίκης, Χαραλαμπίδης είναι ένα απλό δείγμα— πότε άφησε τη δική του γραφίδα να σκιαγραφήσει προσωπικές στιγμές μιας παλλόμενης καρδιακής πλησμονής• αυτής που του χάρισε η όντως κοινωνική του φύση: τόσα χρόνια στη χορωδία, μαέστρος και συνοδοιπόρος, διευθύνων και συνεργάτης, γέμισε από στιγμές κοινωνίας και χάρισε άλλες τόσες —με αγιάτρευτο πάθος, στοργή, σωφροσύνη επίγνωση• όλα δοσμένα απόλυτα στην αγάπη για το ελληνικό τραγούδι και στην πίστη πώς μόνο με και μαζί με τους άλλους σωζόμαστε.

Ίσως μόλις θεολόγησα• ίσως και με τρόπο εμφανώς σταμουλικό. Στον Σταμούλη διαχωριστική γραμμή δεν υπάρχει. Μην την ψάξετε, όταν την βλέπετε είναι φτιαχτή, συμβατική, τρόπος να συνεννοηθούμε, όσο προσπαθούμε να τον προσδιορίσουμε• μα δεν πρέπει, ωστόσο, να λησμονούμε πως κάθε προσδιορισμός δεν πρέπει να ορίζει γιατί έτσι περιορίζει και λανθάνεται. Θέλω να πω: ο Χρυσόστομος Σταμούλης είναι θεολόγος γιατί είναι καλλιτέχνης, είναι καλλιτέχνης γιατί είναι θεολόγος. Σύνδεσμος ακατανόητος για τους πιο πολλούς, φύσεις ασυμβίβαστες για τους αμύητους. Μα δείτε την ορθοδοξία του και την αισθητική του, την αισθητική και την ορθοδοξία του• και ίσως καταλάβετε, πως η γραμμή που κάποτε έβαλε ο μέγιστος Κυριάκος Χαραλαμπίδης μεταξύ του Θεού της αισθητικής —του Θεού των ποιητών και των ζωγράφων, των σκηνοθετών και των λογοτεχνών— και του Θεού της Ορθοδοξίας• αυτή η γραμμή, μπορεί να είναι και μεθόριο. Κάτι σαν τον κρυστάλλινο καταρράκτη που τώρα έτσι τον λες και σε λίγο σου ξεφεύγει, σε εξαπατά με άγρια ομορφιά και εκβάλλει για να τον πεις ποτάμι: δυο φύσεις αξεχώριστες, ενωμένες, ιδιαίτερες και αδελφωμένες μαζί.

Μια και χαιρόμαστε τώρα τελευταία ιδιαιτέρως την πιο πρόσφατη του δισκογραφική εργασία επιτρέψτε μου να σας μεταφέρω μια δική μου αίσθηση που λαμβάνει εδώ και καιρό μέσα μου θέση δυνατής πεποίθησης. Λόγια βαρύγδουπα θα πει κανείς• για τραγούδια μιλάμε. Μα τα αληθινά τραγούδια κουβαλάνε, ας μη ξεχνούμε, τόσο υπαρξιακό βάρος, που θα πρέπει κανείς να σκάψει, να διεισδύσει βαθύτερα για να εντοπίσει το εύρος τους: θέλω λοιπόν να σας πω, πως χωρίς το τραγούδι «Γιορτές πληγές» είναι ακατανόητη και αυτή η δισκογραφική δουλειά του Σταμούλη και τα κείμενα που την πλαισιώνουν και οι υπόλοιπες συνθετικές του καταθέσεις. Κι αυτό θα το νιώσει κανείς• ίσως μπορέσει να το συλλογιστεί όπως του πρέπει, αν γνωρίζει και τον συγγραφέα Σταμούλη. Μαθητεύοντας κοντά του στο Πανεπιστήμιο, στις βόλτες στα παράλια της Μητέρας Θεσσαλονίκης και στη χορωδία του Άη Γιάννη• και διαβάζοντάς τον για πάνω από μία δεκαετία, βρήκα στους στίχους της συμπατριώτισσάς μας Σόνιας Κούμουρου το πεντόσταγμα της σταμουλικής ευαισθησίας όπως την εξέφρασε θεολογικά γιατί την έζησε κατάσαρκα κι ανθρώπινα• με δυό κουβέντες: σπαραγμός για την απώλεια, ασυμβίβαστη ψυχή με την αντικαταστασιμότητα των αγαπημένων, αδυναμία να δεχτεί κληρονομημένες ενοχές κι αμαρτίες σε ζωές που σβήνουν πριν ανθίσουν ή έρχονται σ’ αυτό τον κόσμο για να δεχτούν τόση τραγική αγάπη, που το μόνο που δικαιούμαστε να πράξουμε είναι να τις υποδεχτούμε σε μια ευρύχωρη αγκαλιά, να τους μυήσουμε στην κοινότητα της αγάπης. Εκτός αν μας φύγουν πρόωρα• εκτός αν τους φύγουμε πρόωρα… Γι’ αυτό οι γιορτές θα είναι εις τον αιώνα πληγές που θα τις μαλακώνει μόνο η ικανοποίηση πως η αγάπη που ευγνωμονεί και θυμάται διαρρηγνύει τον χρόνο, ζωοποιεί τον τάφο, θρέφει την προσδοκία και φουντώνει τη χαρά παρά τη θλίψη, γλυκαίνει τη θλίψη όταν λείπει η χαρά. Σταλαγματιά σταλαγματιά κι η μελοποίηση των στίχων με τις «πληγωμένες γιορτές και τις γιορτινές πληγές» μας οδηγεί σε μια κατάνυξη αλλιώτικη που υπηρετεί ταπεινά και με δέος το βάρος τους.

Και σε τούτη τη δουλειά του Σταμούλη θα τον δείτε να αυξάνει και να ανοίγεται δυναμωμένος με το τάλαντο των φίλων που θαυμάζει και τον θαυμάζουν, που εκτιμά και τον εκτιμούν. Τέτοια ευρυχωρία ορίζει η προσωπικότητα του συνθέτη και μια τέτοια ανθρώπινη και καλλιτεχνική συνθήκη σπανίζει και είναι λαμπερό υπόδειγμα. Ίσως να μη δείτε ποτέ τον συνθέτη Σταμούλη να μεσουρανεί στους αιθέρες της δημόσιας προβολής• ίσως και να το επέλεξε έτσι. Μα τούτο το λαμπερό υπόδειγμα συνεργασίας και συλ-λειτουργίας θα το αφήσει —και αυτός σαν τους άλλους σπουδαίους του ελληνικού τραγουδιού— να λάμπει για όσους είχαν ή θα έχουν τα μάτια να το βλέπουν.

Μη γελαστείτε και πείτε πως πολυλόγησα… μη γελαστείτε και πείτε πως εκθείασα τον Σταμούλη γιατί και πιο λίγα είπα και πολλά θα του φανούν, αφού έχει φυσική ανοσία στον εκθειασμό και σύντομα θα επιστρέψει με έρωτα τρελό στην καθημερινή εργασία του, κωφεύοντας στα λόγια για να δημιουργήσει έργα. Μη γελαστείτε ακόμα και πείτε πως σας μίλησα μόνο για τον Σταμούλη• σας είπα για αυτά που όταν φαίνονται στους ανθρώπους σαν τον Σταμούλη, πρέπει να τα φέρνουμε στην επιφάνεια για να ακούγονται. Τούτο είναι υπόθεση χρέους κι όχι ανώφελης τιμής ακαίρως οφειλομένης. Άλλωστε ο Χρυσόστομος Σταμούλης, καθόλου δεν θα ενοχλούνταν γρήγορα να χωθεί και να χαθεί για να σωθεί μες τις φωνές των φίλων του, άσημος και ευτυχής, πλήρης κι αναπαυμένος για την όμορφη ατμόσφαιρα επικοινωνίας που κατάφεραν να υφάνουν τα τραγούδια του.

Διαβάστηκε στην έναρξη της συναυλίας «Απόψε το τραγούδι θα ’ναι σαν προσευχή», στο Παραλίμνι της Κύπρου (15.12.2013, Xenion High school), όπου παρουσιάστηκαν και τα τραγούδια του βιβλίου-δίσκου Αγάπη σ’ αγαπάω.

Advertisements