Συζητώντας με τον πανεπιστημιακό Χρυσόστομο Σταμούλη (Συνέντευξη στον Σπύρο Βαρβέρη), Σπούτνικ 8 Μαΐου 2017

61
Σε μια εποχή, όπου τα κηρύγματα  των διαφόρων εκπροσώπων της εκκλησίας μοιάζουν να είναι βγαλμένα από τις πιο σκοτεινές εποχές, ο Σπύρος Βαρβέρης, ένας φίλος του περιοδικού μας, μάς έστειλε μια συνέντευξη που πήρε ο ίδιος από τον καθηγητή θεολογίας του ΑΠΘ, Χρυσόστομο Σταμούλη, κι εμείς τη δημοσιεύουμε. Μια συνέντευξη, η οποία περιστρέφεται γύρω από ζητήματα που αφορούν τη σχέση της εκκλησίας με την κοινωνία.

Σημείωμα του Σπύρου Βαρβέρη για τη συνέντευξη: «Ο Χρυσόστομος Σταμούλης είναι καθηγητής στο ΑΠΘ, συνθέτης και συγγραφέας. Το πρόσφατό του βιβλίο έχει τον τίτλο » Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι», κείμενα για τον διάλογο της ορθοδοξίας με την πόλη, την πολιτεία και τον πολιτισμό.
Τον Χρυσόστομο Σταμούλη τον ανακάλυψα τυχαία σε ένα ψάξιμο που έκανα στο πρόγραμμα της ελληνικής τηλεόρασης. Μου έκανε εντύπωση ο λόγος του, με ενθουσίασε, θα ελεγα, γιατί τα τελευταία -πολλά- χρόνια, οι άνθρωποι της εκκλησίας μού προκαλούσανε την αποστροφή με τον λόγο τους και τα καμώματα τους. Εξαίρεση ο φιλόθεος φάρος, ο Χρυσόστομος, δέχτηκε την πρόσκλησή μου εν αρχή για μια συνάντηση που κράτησε όσο ένας καφές. Ήτανε μια αναγνωριστική συνάντηση και ειπώθηκαν λόγια καρδιάς. Είναι ένας άνθρωπος που σε κερδίζει και που τον θεωρώ φίλο. Ελπίζω να ξαναβρεθούμε.»

http://mag.spoutnik.gr/stiles/anagnostes/1049/syzitontas-ton-panepistimiako-chrysostomo-stamouli/

 

«Αμαρτωλή αλεπού» μέρος Β΄ στον Αρμό Θεσσαλονίκης. Ο Χρυσόστομος Σταμούλης συνομιλεί με τον Αντώνη Παπαρίζο. 21/04/2017

Με αφορμή την έκδοση των βιβλίων τους, «Κοινωνία των Αμαρτωλών» και «Τί γυρεύει η Αλεπού στο Παζάρι;», ο Αντώνης Παπαρίζος, καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ο Χρυσόστομος Σταμούλης, καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, συζητούν τα λεπτά, δύσκολα και σύνθετα ζητήματα των σχέσεων του ανθρώπου στη σύγχρονη Ελλάδα με την κοινωνία και με τον Θεό.

Τη συζήτηση συντονίζει ο επίκουρος καθηγητής στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης Χρήστος Τσιρώνης, ο οποίος και θα δώσει την ευκαιρία στους συγγραφείς να σχολιάσουν ο ένας χωρία του βιβλίου του άλλου και να απαντήσουν σε ερωτήσεις που σχετίζονται με το έργο τους.

Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 6 Απριλίου στις  20.00 στον Αρμό Θεσσαλονίκης

http://www.armosbooks.gr/videos.php/news_id/609?sid=1mfpu6497qo5uo34vrt7133sk1#newsid609

 

 

Hrysostomos Stamoulis«Ne hrănim cu Dumnezeu în taină»: Gheron Iosif Isihastul și frumusețea ascetică

Adeseori, în sânul Ortodoxiei contemporane predomină senzația și imaginea unui pesimism psihologic accentuat, care vede peste tot numai urâciune, dușmani ai credinței, lipsă de minuni, de estetică, de evlavie nedisimulată și chiar lipsa unei vieți creștine autentice [1]. Astfel, se dă întâietate unor opinii și unei atitudini anahoretice deplasate, care consideră că viața de aici nu este decât o iluzie, un compromis inevitabil și, în consecință, necesar pe care îl fac oamenii pentru a trece în viața de dincolo de moarte. Prin urmare, agonia celor care au o astfel de concepție constă în încercarea de a «evada» din strâmtoarea vieții de aici și în efortul stresant sau chiar obsedant de a găsi răspuns la întrebarea dacă există viață după moarte. Țelul lor principal sau, mai bine zis, «scopul lipsit de rost», așa cum spune poetul, este evadarea din realitatea lumii de aici și concentrarea atenției asupra celor viitoare, asupra acelui «dincolo» idolatrizat. Acest lucru se datorează, firește, unei neputinței genuine de a descoperi și recunoaște frumusețea creației de aici și de pretutindeni [2].

Stamoulis in

Prof. Hrysostomos Stamoulis

Plimbându-mă zilele trecute pe drumurile Tesalonicului, m-am oprit în fața zidurilor unei clădiri pe care era scris cu litere mari: «Există viață după moarte?». Nu știu cine a scris acest mesaj, însă presupun că este opera acelor tineri din cartierele de la periferii, pe chipul cărora se poate citi agonia și nesiguranța zilei de mâine. Este vorba de acei tineri care văd cum trece zilnic marea pe lângă dânșii, fără ca ei să poată gusta vreo picătură de ea, care sunt chemați să zboare într-o lume fără cer. În clipa aceea am simțit că există, că trebuie să existe, o legătură între acești copii și ceilalți copii, despre care ne vorbește Hristos atunci când ne îndeamnă să împrumutăm ceva din inocența lor. În acel moment am simțit cum mi se confirmă senzația pe care deja o trăiam în sinea mea că, copilăria, ca și inocență și feciorie a existenței, reprezintă condiția, singura condiție pentru a intra în Împărăția cerurilor: «Și le-a zis: Adevărat zic vouă: de nu vă veți întoarce și nu veți fi precum pruncii, nu veți intra în Împărăția cerurilor. Deci cine se va smeri pe sine ca pruncul acesta, acela este cel mai mare în Împărăția cerurilor. Și cine va primi un prunc ca acesta în numele Meu, pe Mine Mă primește. Iar cine va sminti pe unul dintr-aceștia mici care cred în Mine, mai bine i-ar fi lui să i se atârne de gât o piatră de moară și să fie afundat în adâncul mării» [3].

Nu încape îndoială că adevărul unui astfel de text cutremură existența cititorilor și trimite tuturor mesaje pline de înțeles. Pruncii din relatarea biblică și, prin extensie, toți copiii din lumea aceasta, mari și mici, de multe ori simt că se află între Scylla și Caribda, între un anahoretism «bisericesc» anti-lumesc, anti-uman și, în consecință, anti-dumnezeiesc, aflat într-o continuă creștere, și un materialism extrem idolatrizat, care permite venerarea monstrului iubirii de sine și depravării [4]. Simt că trăiesc într-o lume lipsită de vederea nevăzutului, de clarviziune profetică, de acea raportare care deschide larg orizonturile existenței și care deblochează accesul imediat la minune. Lipsește acea simplitate copilărească prin intermediul căreia existența umană respiră și se împărtășește din taina trăirii minunate a lui Dumnezeu.

Cel care s-ar pripi cu concluziile sau ar rămâne numai la suprafața celor descrise mai sus, ar fi tentat să creadă că, în felul acesta, nu fac altceva decât să contest anahoretismul ascetic. Nimic nu poate fi mai fals decât o asemenea ipoteză. Și acest lucru îl cunosc cel mai bine cei care îngenunchează în fața acestor copii, care știu ce înseamnă farmecul copilăriei, care, de dragul copiilor, își transformă sufletul într-o jucărie aflată în bătaia vântului. Este vorba de acei oameni care au renunțat la confortul și siguranța vieții de zi cu zi și s-au aruncat în «valurile oceanului negării de sine», de dragul comuniunii totale cu Dumnezeul personal al Bibliei și al Sfinților Părinți, de dragul iubirii [5], comuniune care presupune și totodată promovează inocența copilăriei, cu toate ale sale.

Ca să fiu mai explicit, dator sunt să subliniez faptul că acest anahoretism, adică anahoretismul ascetic – iar în nici un caz anahoretismul «celor curați» [6], propovăduit de teoriile psihologice și moraliste, care, în fond, nu reprezintă decât un amestec nepotrivit de optimism și pesimism – se referă la cei care, pătrunși adânc de taina nădejdii, încă mai căută frumusețea într-o lume alienată și asaltată din toate părțile de produsele urâte ale lucrului făcut de mântuială [7]. Așadar este vorba despre un anahoretism modal (care ține de modul de viață), iar nu local (localizat într-un anumit spațiu); un anahoretism, adică o rupere de idolii născuți ca urmare a pierderii raportării, a legăturii și, în ultimă instanță, a omeniei. Dacă Dumnezeu «se pierde», o face pentru că omul își întoarce privirea de la El. «Cum ar fi fost pământul fără noi?/Necunoscut, fără ipostas, pustiu» – spune poetul Geórgios Thémelis. Iar apoi continuă: «Ce ar fi fost cerul fără noi?/ O formă lipsită de lumină și de grai/ Lipsită de veșmântul veșniciei./ Iar Dumnezeu oare ce ar fi fost?/ Un lucru fără nume și fără strălucire./ Ce trup ar fi îmbrăcat,/ Dacă nu exista trup de om pe pământ?/ Ce față ar fi luat,/ Dacă nu exista fața umană?/ Ce îmbrăcăminte și formă?/ Cum ar fi răbdat bătăi, Cum Și-ar fi vărsat sângele?/ Cum ar fi răbdat martiriul,/ Dacă nu exista martiriul omenesc?/ Când îl vezi pe om, Îl vezi pe Dumnezeu prin el./ Fără moartea omenească,/ Fără îngropare, fără bocet sau fără înviere,/ Fără noi, ce ar fi fost moartea?» [8].

0 Douglas Lyttle 54 b

Versurile acestea profund bisericești ale lui Thémelis însumează întregul adevăr al tradiției scripturistice și patristice, reînviind parcă o concepție pe cât de veche pe atât de actuală, conform căreia iubirea de oameni provoacă iubirea de Dumnezeu. Unul dintre principalii exponenți ai acestei concepții a fost, fără doar și poate, fericitul Gheron Iosif Isihastul, al cărui har ne păstrează uniți în aceste grele vremuri. Acesta ne învață prin întreaga sa viață că frumusețea ascetică, deși reprezintă expresia autentică a ascetismului, nu se limitează numai la asceți, el însuși fiind destul de convins în această privință [9].

În calitate de continuator al tradiției vii, acest părinte aghioritic, ca un al doilea Dionisie Areopagitul, mărturisește că Dumnezeu este iubire și dragoste, lumină și viață, frumusețe și splendoare, Eros care învăluie existența umană, ducând-o pe aripile unei vieți trăite într-o continuă uimire și admirație [10]. Astfel, orice faptă bună săvârșită de om în această lume fragmentată nu reprezintă altceva decât licăriri ale Soarelui Dreptății, energii ale Celui cu adevărat bun, ale lui Dumnezeu, Frumusețea cea adevărată.

O manifestare minunată a adevăratei frumuseți, care se face cunoscută numai atunci când este pusă în legătură cu inocența dumnezeiască, reprezintă episodul inedit povestit de fericitul Bătrân, care ne vorbește despre experiența întâlnirii sale cu Dumnezeul Treimic, în timp ce se ruga în chilia sa din Katounákia: «Eram adâncit în rugăciune și mă bucuram de dulceața care ieșea din ea. Dintr-odată, am simțit cum mă cuprinde o lumină, care creștea tot mai mult, până când totul s-a umplut de lumină… Desigur, nu era lumina zilei pe care o putem vedea cu ochiul liber, ci o altfel de lumină. Atunci au apărut trei copilași cu vârsta cuprinsă între șase și opt ani, care aveau aceeași înfățișare și aceleași trăsături ale feței. Erau atât de drăguți și de frumoși, încât toate simțurile mi-au fost copleșite de vederea lor. Nu simțeam nimic altceva, ci pur și simplu mă bucuram de frumusețea lor. Se aflau la mică distanță de mine, la câțiva metri să spunem, și se apropiau de mine în același ritm, cu aceiași pași, făcând aceleași mișcări. Toate mișcările și trăsăturile lor erau comune, însă erau trei persoane distincte. Cântau dulce imnul “Câți în Hristos v-ați botezat, în Hristos v-ați îmbrăcat, Aliluia”. În scurt timp, au ajuns atât de aproape de mine, încât credeam că, dacă voi întinde mâna, I-aș atinge. La un moment dat, însă, au început să se îndepărteze de mine în aceleași mișcări line și identice, fără să-mi întoarcă spatele și fără să întrerupă cântarea sfântă. Când ajungeau la “Aliluia”, mă binecuvântau cu mânuțele lor, așa cum binecuvântează preotul [11]… Atunci m-am întrebat în sinea mea: oare de unde au învățat acești copilași să cânte atât de frumos și să binecuvânteze? Nu mi-a trecut prin minte că în Sfântul Munte nu există copii atât de mici și atât de drăgălași. Și, așa cum au venit, au și plecat ca să-i binecuvânteze și pe alții. Iar eu am rămas uimit de cele întâmplate. Bucuria pe care am simțit-o atunci m-a însoțit multe zile după aceea, iar amintirea celor petrecute nu s-a șters niciodată din mintea mea» [12].

Nu e greu să-ți dai seama dintr-un text de o asemenea sensibilitate că învățătura despre frumusețe a isihastului are rădăcini triado-centrice și, prin urmare, hristo-centrice. Cu alte cuvinte, este vorba despre o estetică care are o anumită raportare, despre o estetică filocalică, așa cum poate fi văzută în toate fazele istorice ale Bisericii lui Hristos, începând de la crearea lumii și până la cele mai de pe urmă (eshatologie). Frumusețea Dumnezeului treimic – în cazul de față a celor trei copilași – oglindită în frumusețea Logosului întrupat, reprezintă punctul de plecare pentru cel care vrea să își acopere goliciunea, să se îmbrace cu Însuși Hristos și, trăind în relație personală și neîntreruptă cu El, să se predea – de bună voie, printr-un «efort benevol al voinței», așa cum spune Sfântul Maxim Mărturisitorul [13] – vederii dumnezeiești, neîntreruptei minunări, admirării – necontenite și luminate de harul dumnezeiesc – a Erosului suprem [14].

Este important să accentuăm că, în cazul de față, Gheron Iosif nu vorbește despre anularea simțurilor, ci despre «purificarea» [15] și «captivarea» lor de către frumos [16]. Astfel, dat fiind acest tip de interpretare, ne putem da ușor seama cât de naivă este opinia celor care, cu o certitudine și autoritate debordantă, identifică procesul de «încetare» a simțurilor cu ștergerea lor completă. Realizăm, de asemenea, câtă dreptate avea fericitul părinte Iustin Popovici, patriarhul Teologiei Ortodoxe sârbe, atunci când făcea următoarele afirmații: «Simțurile… Oare cine îmi poate explica această taină care există înlăuntrul meu – simțurile? Cine poate să-mi spună câte mistere și enigme a ascuns Dumnezeu în această taină numită simț? Simț!… Un dar minunat, dumnezeiesc. Cu ajutorul simțurilor, raiul se dovedește a fi rai, iar iadul iad; durerea se manifestă ca durere, iar fericirea ca fericire; tristețea este trăită ca tristețe, iar bucuria ca bucurie; disperarea este experimentată ca disperare, iar nădejdea ca nădejde. Pentru că, ce este iadul? Este simțul absenței lui Dumnezeu, simțul din care a fost alungat Dumnezeu. Și ce este raiul? Simțul prezenței lui Dumnezeu, simțul plinătății Logosului lui Dumnezeu. Într-adevăr, iadul este simțul fără de Dumnezeu, simțul neîndumnezeit, „simțul pur”, în timp ce raiul este simțul îndumnezeit, întrupat în persoana Logosului, în persoana lui Hristos, Dumnezeu-Omul» [17].

Continuând pe aceeași linie, Gheron Iosif dezvoltă o teologie bazată pe ideea de «extindere», de «lărgire», iar nu pe «îngustarea» existenței [18]. Astfel, în viziunea sa, omul lui Dumnezeu, prietenul lui Dumnezeu, își pune «începutul simțirii în Dumnezeu» [19], devenind astfel, asemenea Născătoarei de Dumnezeu, lăcaș al Celui neîncăput și vădindu-și existența ca loc de desfășurare a paradoxului și sensului adânc, care în nici un caz nu-și găsește confortul în forme ideale, dar golite de adevăr, lumină, frumusețe și iubire. Nu trebuie uitat faptul că transfigurarea omului nu se poate produce fără consimțământul liber al acestuia. Așadar un rol decisiv îl joacă libertatea, care îl îmbrățișează pe om în întregimea sa, pe omul pe care l-a mântuit Hristos prin întruparea Sa și pe care l-a înviat prin Învierea Sa [20]. Ceea ce «este demn de laudă și cinste», așa cum subliniază gheronda, negând astfel orice formă de formalism, nu este «împlinirea poruncilor, ci credința în Dumnezeu manifestată în fapte concrete» [21]. În caz contrar, se ajunge la dezbinare, la decăderea și transformarea Bisericii într-o simplă religie sau învățătură cu caracter moralist, așa cum au încercat să o minimalizeze vechi moraliști precum Nestorie, Apolinarie și alții. Acești oameni nu au înțeles niciodată că Biserica nu este un spațiu în care fiecare poate scoate sau corecta anumite lucruri după bunul plac, ci spațiul asumării, al transfigurării, spațiul în care creatul se contopește cu necreatul, spațiul simțirii lui Dumnezeu, locul unde locuiește Cel neîncăput.

Meteore-0352 IN

«Când harul se înmulțește în om» – mărturisește Gheron Iosif – «și îl face să înțeleagă Scripturile, așa cum am spus mai înainte, atunci omul ajunge la simplitate. Mintea i se lărgește, devenind mult mai încăpătoare» [22], «se lărgește și se mărește», toate în jurul său se transformă în lumină, iar el însuși, rugându-se, se învrednicește de vederea nevăzutului [23]. Iar apoi completează: «Această lumină îl transfigurează (pe cel ce se roagă) și îl face mai subțire, astfel încât nu mai simte greutate sau vreo altă nevoie umană. Apoi îi răpește mintea, ducându-o acolo unde vrea harul dumnezeiesc, unde îi arată lumina cerească. În același timp, simțurile îi sunt amorțite, iar omul nu face altceva decât să admire și să se minuneze… Dragostea lui Dumnezeu îi inundă simțurile; Îl simte pe Dumnezeu ca fiind prezent, Îl respiră, Îl pipăie, Îl ține pe Cel neținut… Această lumină este mai presus de minte, mai presus de fire, de neconceput; încape în mintea omenească numai atât cât ea însăși a lărgit-o, făcând-o părtașă la fericirea cea fără de margini» [24].

Nu încape nici o îndoială în faptul că o astfel de vedere «tainică» a frumuseții celei necreate, ca expresie a erosului dumnezeiesc [25], relativizează, însă nu deteriorează sau, mai bine spus, nu anulează, nu desființează legătura lui gheronda cu frumosul creat [26]. De altfel părintele afirmă în dese rânduri că întreaga lume este opera lui Dumnezeu, pe care Acesta a creat-o «bună foarte» [27]. Dacă legătura dintre Dumnezeu și creatura Sa – rațională sau irațională – este o legătură de «iubire», atunci cum ar fi putut să fie altfel legătura dintre gheronda și lume [28]?

Cu alte cuvinte, trebuie mărturisit faptul că modul de înțelegere teocentric și hristocentric a frumosului de către Bătrân îi permite acestuia ca, prin intermediul simțurilor subțiate, să descopere frumosul și binele în diversele sale manifestări [29]. Îi permite, așadar, să descopere frumusețea Preasfintei Maici a lui Dumnezeu, frumusețea sfinților, a îngerilor, a rugăciunii, a Raiului, dar și a omului, a animalelor și păsărilor, a plantelor, a copacilor, pe scurt, frumusețea întregii creații [30]. Legătura sa cu Dumnezeu și cu lumea înconjurătoare devine o legătură de iubire și eros, o legătură de pace [31]. Inima sa devine o inimă iubitoare, o inimă din care se revarsă peste tot numai dragoste. «Vroiam să-i îmbrățișez și să-i sărut pe toți oamenii, întreaga creație, iar, în același timp, gândeam atât de smerit, încât mă simțeam mai prejos decât toate făpturile. Însă plinătatea și flacăra iubirii mele erau îndreptate către Hristos» [32]. Nu încape îndoială că această legătură, această dragoste nu-i permite conducătorului lumii acesteia să întoarcă lucrurile împotriva omului, micșorând astfel credința și zădărnicindu-i nădejdea către Dumnezeu, așa cum face de obicei [33]. Gheronda rămâne sub umbra răcoroasă a nădejdii [34], «vede lucrurile în adevărata lor fire. Fiecare lucru este așezat în adevăratul său ipostas și adevăr» [35], iar aceasta se vede în diverse moduri. Iată ce scrie referitor la acest lucru: «De vreme ce Dumnezeu este mereu prezent, de ce te neliniștești? În El trăim și ne mișcăm. În brațele Lui ne desfătăm și respirăm. Suntem înconjurați de peste tot de Dumnezeu, Îl pipăim, cu El ne hrănim în taină. Oriunde te-ai întoarce, oriunde ai privi – în cer, pe pământ, în adâncuri, în pădure, în piatră, în mintea sau în inima ta, peste tot este Dumnezeu» [36].

În alt loc, răspunzând unei scrisori primite de la un ucenic de-al său, părintele isihast relatează următoarele: «Vino aici, la mine, fiul meu iubit, măcar o zi ca să teologhisim, să te bucuri de ceea ce iubești, să asculți cum îți vorbesc stâncile sălbatice, acești tainici teologi, despre sensuri adânci care îți vor ridica mintea și inima către Creator. Este frumos aici, mai ales primăvara, de la Sfintele Paști până la Adormirea Maicii Domnului. Aici stâncile mărețe și întreaga natură vorbesc tainic despre Dumnezeu, ca niște teologi tăcuți, fiecare cu glasul său inconfundabil. Dacă vei atinge un firicel de iarbă, acesta îți va striga cu glas tare: Ah, de ce m-ai lovit? Aici fiecare plantă își are glasul său; copacii înalți scârțâie tainic și armonios în bătaia vântului, aducând cântare de laudă către Dumnezeu-Creatorul. Ca să nu mai pomenesc de păsările atât de frumos cântătoare sau de celelalte viețuitoare. Aici un anume sfânt și-a trimis ucenicul să poruncească broaștelor să tacă ca să poată citi în liniște Miezonoptica, iar acelea i-au răspuns zicând: Aveți puțintică răbdare până terminăm de cântat Utrenia!» [37].

Dacă ar fi să descriem pe scurt frumusețea filocalică a operei Părintelui Iosif, am spune că este vorba despre o estetică raportată la frumusețea dumnezeiască, o estetică holistică, o estetică a spovedaniei euharistice [38], care urmărește să transfigureze micimea omului în slavă dumnezeiască, urâțenia în frumusețe, stricăciunea în nestricăciune, dezbinarea în comuniune a iubirii, a luminii. Pe parcursul acestui traseu, Bătrânul Iosif nu fost nici o clipă singur, ci însoțitor i-a fost Dumnezeu, iar prieteni i-au fost scriitorii Scripturii, părinții Bisericii, într-un cuvânt, toți cei care, prin modul lor de viață, au arătat că Biserica lui Hristos este, prin excelență, spațiul transfigurării și slavei dumnezeiești [39].

«Fost-a mâna Domnului peste mine» – mărturisește proorocul Iezechiel. Iar apoi continuă: «Și m-a dus Domnul cu duhul și m-a așezat în mijlocul unui câmp plin de oase omenești. Și m-a purtat împrejurul lor; dar iată, oasele acestea erau foarte multe pe fața pământului și uscate de tot. Și mi-a zis Domnul: ‘Fiul omului, vor învia oasele acestea?’ Iar eu am zis: ‘Dumnezeule, numai Tu știi acestea’. Domnul însă mi-a zis: ‘Proorocește asupra oaselor acestora și le spune: Oase uscate, ascultați cuvântul Domnului! Așa grăiește Domnul Dumnezeu oaselor acestora: Iată, Eu voi face să intre în voi duh și veți învia. Voi pune pe voi vine și carne va crește pe voi; vă voi acoperi cu piele, voi face să intre în voi duh și veți învia și veți ști că Eu sunt Domnul’. Proorocit-am deci cum mi se poruncise. Și când am proorocit, iată, s-a făcut un vuiet și o mișcare și oasele au început să se apropie, fiecare os la încheietura sa. Și am privit eu și iată, erau pe ele vine și crescuse carne și pielea le acoperea pe deasupra, iar duh nu era în ele. Atunci mi-a zis Domnul: ‘Fiul omului, proorocește duhului, proorocește și spune duhului: Așa grăiește Domnul Dumnezeu: Duhule, vino din cele patru vânturi și suflă peste morții aceștia și voi învia’. Deci am proorocit eu cum mi se poruncise și a intrat în ei duhul și au înviat și mulțime multă foarte de oameni s-au ridicat pe picioarele lor» [40].

Note:

[1] Pentru Gheron Iosif, o astfel de atitudine constituie dovada lipsei unei spiritualități autentice, dovada lipsei harului divin. Dimpotrivă, așa cum subliniază el, cel care se roagă «primul lucru pe care îl simte este harul lui Dumnezeu, care, atunci când vine, îl transformă pe cel păcătos în om duhovnicesc. Din acel moment, toate i se par bune și frumoase. Începe să-i iubească pe toți cei din jurul său, dobândând evlavie, lacrimi și căldură sufletească» – Έκφρασις μοναχικής εμπειρίας (Expresia experienței monahale), ed. Sfintei Mănăstiri Filothéou, Sfântul Munte 2003, p. 52 și 56: «De la unii ca aceștia harul se îndepărtează, iar făclia se stinge. Cele frumoase par urâte, negre și întunecate».

[2] III Regi, 19, 10-12: «Iar Ilie a zis: ‘Cu râvnă am râvnit pentru Domnul Dumnezeul Savaot, căci fiii lui Israel au părăsit legământul Tău, au dărâmat jetfelnicele Tale și pe proorocii Tăi i-au ucis cu sabia, rămânând numai eu singur, dar caută să ia și sufletul meu’. Și a zis Domnul: ‘Ieși și stai pe munte înaintea feței Domnului! Că iată Domnul va trece și înaintea Lui va fi vijelie năprasnică ce va despica munții și va sfărâma stâncile, dar Domnul nu va fi în vijelie. După vijelie va fi cutremur, dar Domnul nu va fi în cutremur. După cutremur va fi foc, dar nici în foc nu va fi Domnul. Iar după foc adiere de vânt lin și acolo va fi Domnul’». Cf. N.A. Matsoúkas, Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Σημεία, νοήματα, αποτυπώματα (Vechiul și Noul Testament: Semne, sensuri și amprente), ed. Pournarás, Tesalonic 2002, p. 90 ș.u.; Gheron Iosif, Expresia experienței monahale, p. 168: «Dragii mei copii, mă rog dintru adâncul sufletului meu ca harul lui Dumnezeu să sufle neîncetat în inimile voastre, ca o rază de lumină frumos mirositoare, împrăștiind din belșug mireasma sa îmbătătoare și sfințindu-vă atât sufletele cuvioase, cât și trupurile slăbite de asceză».

[3] Mat. 18, 3-6.

[4] Mai multe vezi la A. Schmemann, Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος, ed. En pló, trad. V. Argyriádis, Atena 2004, p. 24 ș.u.

[5] Gheronda Iosif Vatopedinul, Ο Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής. Βίος – Διδασκαλία – Η «Δεκάφωνος Σάλπιγξ» (Gheron Iosif Isihastul. Viața, învățătura și «trâmbița cea cu zece sunete», ed. Sfintei Mănăstiri Vatoped, Sfântul Munte 2001, p. 95.

[6] Referitor la acestea, biograful Bătrânului Iosif Isihastul, monahul Iosif Vatopedinul, notează următoarele: «Principalele caracteristici ale acestei realități este faptul că indiferența și falsificarea dimensiunilor sănătoase ale tainei perfecțiunii în Hristos se extind în mod primejdios, iar, în paralel, este neglijată însăși preasfânta tradiție a Sfântului Munte. Acest lucru i-a făcut pe anumiți bătrâni aghioriți evlavioși să-și înăsprească nevoințele duhovnicești, astfel încât să-i îndreptățească pe cei care continuă să trăiască în cuvioșie în iubitele locașuri ale acestui sfânt loc» – Gheronda Iosif Vatopedinul, Gheron Iosif Isihastul, pp. 236-237. Cf. H.A. Stamoúlis, Κάλλος το Άγιον. Προλεγόμενα στη φιλόκαλη αισθητική της Ορθοδοξίας (Frumusețe sfântă. Prolog la estetica filocalică a Ortodoxiei), ed. Akrítas, Atena 2004, pp. 200-201.

[7] Mai multe despre identificarea diavolului cu un meșteșugar nepriceput, vezi Gheronda Iosif, Ποιήματα. Ανέκδοτα (Poezii și anecdote), p. 80. Cf. H.A. Stamoúlis, «Η τέχνη της θεολογίας και η θεολογία της τέχνης» (Arta teologiei și teologia artei), în Φύση και αγάπη και άλλα μελετήματα (Natură și iubire și alte studii), ed. Palímpsiston, Tesalonic 1999, pp. 129-130.

[8] G. Thémelis, De rerum natura, Poezii I, p. 118.

[9] Dincolo de referințele clare la această realitate, adevărul lucrurilor reiese și din corespondența deasă a lui gheronda cu mireni și din îndemnul acestora să inițieze un asemenea demers.

[10] Vezi Sf. Dionisie Areopagitul, Despre numele sfinte IV, în PG 3, 701C-713A. Pentru o primă abordare a învățăturii sfântului Dionisie Areopagitul despre frumos, vezi H.A. Stamoúlis, Frumusețe sfântă, pp. 135-159.

[11] Gheronda Iosif Vatopedinul, Gheron Iosif Isihastul, pp. 53-55.

[12] Idem, Expresia experienței monahale, p. 228.

[13] «’Nu mai trăiesc eu, ci Hristos trăiește în mine’ – să nu vă tulbure acest cuvânt. Căci nu înseamnă anularea libertății, ci mai degrabă înrădăcinarea învățăturii despre efortului benevol al voinței […]» – Sf. Maxim Mărturisitorul, Despre diverse nedumeriri, PG 91, 1076BC. Cf. Gheron Iosif Vatopedinul, Expresia experienței monahale, p. 209.

[14] Gheronda Iosif Vatopedinul, Gheron Iosif Isihastul, p. 55.

[15] Idem, Expresia experienței monahale, p. 279: «Când ne curățim simțirile, ne liniștim mintea și ne curățim inima în duh de smerenie, atunci primim har și luminarea cunoștinței. Devenim lumină și ne umplem de strălucire». Uneori, gheronda folosește termenul «curățire» (Expresia experienței monahale, p. 280), alteori termenul «schimbare» (Gheron Iosif Isihastul, p. 109), iar alteori termenul «buna rânduială» (Gheron Iosif Isihastul, p. 140).

[16] Ibidem, p. 154: «Atunci când omul este lovit de focul iubirii, simțurile îi încetează a mai funcționa, iar el însuși ajunge la vederea dumnezeiască. Până aici, acționează mișcările voinței umane. Dincolo de acest punct, însă, omul nu se mai poate controla și nici nu se mai recunoaște pe sine. Pentru că s-a unit cu acest foc, care l-a transfigurat în întregime, făcându-l dumnezeu după har».

[17] Arhim. Iustin Popovici, Omul și Dumnezeu-Omul, ed. Astír, Atena 1981, pp. 32-34. Cf. Gheronda Iosif Vatopedinul, Gheron Iosif Isihastul, p. 234: «Iubirea lui Dumnezeu îi inundă simțirea, iar omul respiră prezența Sa, Îl pipăie și Îl ține pe Cel neținut».

[18] De cele mai multe ori, atunci când Gheronda pare că luptă împotriva trupului și a materiei, recurgând chiar la metode ascetice extreme, de fapt luptă împotriva patimilor, pe care le numește «materie dură» – vezi Expresia experienței monahale, p. 205. Astfel, îndemnul său de a trece de la materie la ne-materie, este în fond îndemnul de a trece de la patimi la nepătimirea cea după Dumnezeu (Expresia experienței monahale, p. 208). Păstrând nealterată tradiția sfinților părinți, gheronda nu consideră metoda sa ca fiind singura cale care duce la comuniunea cu Dumnezeu. El însuși cunoaște și mărturisește, la fel ca gheronda Sofronie de la Essex, că viața duhovnicească este unică și irepetabilă. Una e să imiți și alta să repeți. În realitate, gheronda vorbește despre «inegalitatea creatoare», care depinde de darurile cu care a fost «împodobit» și înzestrat omul de către Dumnezeu. Iată ce scrie referitor la aceasta: «Tocmai acest lucru ne lipsește nouă, oamenilor din vremurile noastre, faptul că nu recunoaștem darurile pe care le are celălalt. Poate că există oameni care duc lipsă de multe calități, însă cei mai mulți au fost înzestrați cu daruri din belșug. Ce are unul, nu are celălalt. Dacă vom recunoaște acest lucru, atunci vom dobândi multă smerenie, fiindcă, în acest mod, este cinstit și slăvit Domnul, Cel care i-a înzestrat pe oameni cu diverse daruri și nu i-a făcut egali. Iar acest lucru nu înseamnă nedreptate, așa cum predică cei necuvioși, căci Dumnezeu toate întru înțelepciune le-a făcut» (Expresia experienței monahale, pp. 47-48). Iată ce spune biograful său: «În virtutea libertății largi care îl caracteriza, nu insista niciodată asupra unui anumit mod de viață, în ciuda asprimii vieții sale personale. Acorda aceeași importanță tuturor sistemelor monahale ale Athosului, cu condiția ca acestea să fie pătrunse de frica lui Dumnezeu, virtute pe care o recomanda tuturor celor veneau la el pentru a-i cere sfatul» (Gheron Iosif Isihastul, p. 241). Cf. Arhim. Sofronie Saharov, Despre Duh și viață, ed. Mănăstirii Sf. Ioan Botezătorul, Essex (Anglia) 1995, pp. 37-38: «Nu trebuie să pretindem că repetăm experiența sfinților Siluan, Issac Sirul, Simeon Noul Teolog, Grigorie Palama sau Serafim de Sarov. În viața duhovnicească nu există repetiție exactă, identică, ci pur și simplu rezonanță în duh, în intensitatea pe care o presupune îndemnul ‘ține-ți mintea în iad și nu deznădăjdui’».

[19] Gheron Iosif Isihastul, p. 372.

[20] Vezi Gheron Iosif, Poezii și anecdote, p. 77: «… Și, întorcându-se, a luat trup din mormânt,/ Frumos, nestricăcios, ca o comoară de mult preț;/ Plin de bunătate, de strălucire, cu totul schimbat/ Luminat și înțelepțit de Dumnezeu, îndumnezeit…».

[21] Gheron Iosif Isihastul, p. 98.

[22] Expresia experienței monahale, pp. 208-209.

[23] Gheron Iosif Isihastul, p. 138.

[24] Gheron Iosif Isihastul, pp. 233-235.

[25] Vezi Gheron Iosif, Poezii și anecdote, p. 79: «… Iisus îi fericește pe cei curați/ Și aprinde în inima lor dragostea dulce pentru Dumnezeu Tatăl…». În poezia Ερωτικά προς τον Ιησού (Cuvinte de dragoste către Iisus), Gheronda descrie iubirea sa pentru Domnul în termeni deosebit de frumoși. Vezi Poezii și anecdote, pp. 85-86. Cf. Idem, Expresia experienței monahale, p. 386.

[26] Vezi Gheron Iosif Isihastul, p. 39: «Cele pe care le-am văzut și auzit s-au întipărit atât de adânc înlăuntrul meu, încât nu mai puteam să fac sau să văd nimic altceva. Mi-am întrerupt munca și am rămas pe gânduri… Nu mă mai interesa nimic din cele de pe pământ…». Cf. și pag. 235: «Adevărata vedere a lui Dumnezeu provoacă uitarea lumii zidite și a lumii acesteia trecătoare».

[27] Expresia experienței monahale, p. 178: «După ce Îl cunoaștem pe Dumnezeu, ca și Creatorul a tot binele, Tatăl și Părintele nostru, trebuie să credem în El din tot sufletul și din toată inima noastră». Cf. pp. 330-331: «Dumnezeu l-a creat pe om din pământ. După ce a creat toate creaturile ca pe o grădină, a făcut luminătorii și a împodobit cerul cu ei. Apoi a rânduit ca luna să domnească peste stelele nopții, ca un polieleu cu multe lumini, mici și mari, împodobind și înfrumusețând cerul. După aceea, a umplut pământul de viețuitoare, mici și mari: fiare sălbatice și reptile, păsări de tot felul. A umplut și marea cu tot soiul de pești. Toate le-a creat ca să aibă omul ce mânca și ce admira. Și peste toate acestea a creat marele luminător – soarele, ca să domnească peste zi, să încălzească, să lumineze și să le înfrumusețeze pe toate. La final, l-a creat pe om, pe care l-a pus rege peste întreaga creație. Ce măreție, ce cinste pentru om! Toate creaturile – însuflețite și neînsuflețite – Îl laudă pe Domnul: unele cu glasul lor, altele cu mișcarea frunzelor. Chiar și un fir de iarbă, dacă îl calci, scoate un miros specific: acesta este glasul său. Deci toate acestea pe care le găsim relatate în Sfânta Scriptură, toate au fost create pentru om. De aceea omul a fost creat ultimul, ca să vadă că toate sunt bune foarte și să se bucure de vederea tuturor».

[28] Vezi Gheron Iosif, Poezii și anecdote, p. 76. Cf. și Gheron Iosif Isihastul, pp. 136-137: «Dragostea, ca prim rod al sufletului care Îl iubește pe Dumnezeu, credința, ca fortăreață de necucerit, și rugăciunea erau principalele sale arme».

[29] Gheron Iosif Isihastul, p. 375.

[30] Vezi Expresia experienței monahale, pp. 226-230.

[31] Expresia experienței monahale, p. 144: «Se liniștesc patimile și te împaci cu tine însuți, cu Dumnezeu și cu întreaga creație».

[32] Gheron Iosif Isihastul, p. 123.

[33] Gheron Iosif Isihastul, p. 58.

[34] Fapte 26, 6.

[35] Expresia experienței monahale, p. 207.

[36] Expresia experienței monahale, p. 181.

[37] Expresia experienței monahale, p. 315. Cf. Ps. 18, 1-6.

[38] Gheronda Iosif Isihastul, p. 358.

[39] Mai multe despre legătura lui Gheron iosif cu tradiția patristică, vezi Gheronda Iosif [Vatopedinul], Ο Γέρων Ιωσήφ ο Ησυχαστής και η πατερική παράδοση (Gheron Iosif Isihastul și tradiția patristică), ed. Sf. Mănăstire Vatoped, Sfântul Munte 1997.

[40] Iez. 37, 1-10.

 

http://www.pemptousia.ro/2014/12/ne-hranim-cu-dumnezeu-in-taina-gheron-iosif-isihastul-si-frumusetea-ascetica/

 

Χαρά Θεού (Η Χαρά Θεού συζητά το θέμα του Φανατισμού και τη σχέση του με τις θρησκείες, την εξουσία και την κοινωνία με τον Κώστα Ζουράρι, τον Χρυσόστομο Σταμούλη, τον Γιάννη Κουρεμπελε και τον Τίτο Μίλεχ).

Στα Άκρα (Οφείλει ο λόγος της Εκκλησίας να είναι πολιτικός; Αποδέχεται η Εκκλησία τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα; Ποια η στάση της Εκκλησίας απέναντι στους ξένους και τους μετανάστες; Είναι αναγκαίο το μάθημα των Θρησκευτικών στη σύγχρονη εκπαίδευση; Στα ερωτήματα αυτά, μεταξύ άλλων, απαντάει ο καθηγητής Θεολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Χρυσόστομος Σταμούλης).

15107291_10210580153556505_380775577955637523_nΟφείλει ο λόγος της Εκκλησίας να είναι πολιτικός;
Αποδέχεται η Εκκλησία τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα;
Ποια η στάση της Εκκλησίας απέναντι στους ξένους και τους μετανάστες;
Είναι αναγκαίο το μάθημα των Θρησκευτικών στη σύγχρονη εκπαίδευση;

Στα ερωτήματα αυτά, μεταξύ άλλων, απαντάει ο καθηγητής Θεολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Χρυσόστομος Σταμούλης.

Αλέξανδρος, Μητροπολίτης Νιγηρίας, Δεν γίνεται αποδεκτός στο χώρο της εκκλησίας, δυστυχώς, όποιος αρνείται το ρόλο του κομπάρσου σε μιά θλιβερή παράσταση επαρχιώτικου θίασου του 50 (Παρουσίαση του βιβλίου του Χρυσόστομου Σταμούλη, Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι)

15079010_10210600015973053_1670143296334661307_nΗ συμμετοχή στη σημερινή βιβλιοπαρουσίαση μου προσδίδει ιδιαίτερη τιμή, όπως, οφείλω να ομολογήσω και ιδιαίτερο άγχος. Τόσο γιατί στο ίδιο τραπέζι κάθονται διακεκριμμένοι ακαδημαικοί, όσο και γιατί κλήθηκα να σχολιάσω το νέο πόνημα ενός καταξιωμένου θεολόγου, διανοούμενου και στοχαστή, δάσκαλου και δημιουργού, ανθρώπου και φίλου.

Όποιος αποφασίσει να ασχοληθεί με τον Σταμούλη, πρέπει να γνωρίζει ότι εμπλέκεται σε ένα δύσκολο πνευματικό γύμνασμα.  Ο αγαπητός Μάκης αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα αφηγήματα της σύγχρονης θεολογίας. Πιστός και γνήσιος συνεχιστής μεγάλων εργατών της ανατολικής θεολογίας του οποίου το έργο και η συμβολή θα αναγνωρισθούν ακόμα πιό πλατειά στα χρόνια που έρχονται. Όντας γνήσιος, αληθινός, ειλικρινής και αισθαντικός στοχαστής των καιρών και των προκλήσεων τους, διαισθάνομαι ότι δεν μπορεί να γίνεται πάντοτε εύκολα αποδεκτός. Όπως δεν γίνεται αποδεκτός στο χώρο της εκκλησίας, δυστυχώς, όποιος αρνείται το ρόλο του κομπάρσου σε μιά θλιβερή παράσταση επαρχιώτικου θίασου του 50 γιατί γνωρίζει ότι έχει φτιαχτεί να είναι όντως ηθο-ποιός.

Όμως παρά την αδυναμία πολλών να συν-κινηθούν μαζί του προς την αλήθεια των πραγμάτων , δεν είναι λίγοι εκείνοι, μεταξύ των οποίων και ο ομιλών, που αναγνωρίζουν  «ότι διηνήχθησαν οι οφθαλμοί αυτών» όταν καταδύθηκαν μέσα στό έργο του, στην ευαισθησία της μουσικής του, στην αμεσότητα του λόγου του, στη ζεστασιά της φιλίας του και που τώρα ξεκάθαρα, άφοβα μπορούν να πορεύονται προς τους δικούς του Εμμαούς, μέσα από ένα μονοπάτι απαλλαγμένο από αγκάθια και πέτρες πού άλλοι από άγνοια ή σκοπιμοτητα τοποθετησαν στο διάβα του χρόνου.

Τα 18 κείμενα αυτού του τόμου αποτελούν την επιτομή της θεολογίας του. Μιάς θεολογίας που συνοψίζεται στην κατάφαση του «ενός ου εστι χρεία». Και αυτό είναι, όπως ο ίδιος λέει, είναι η συνάντηση με το πρόσωπο του σαρκωμένου Λόγου, του Χριστού. Είναι ο ευαγγελισμός μιάς Εκκλησίας της Σάρκωσης, είναι το κήρυγμα που απευθύνεται σέ ενα σώμα εκκλησιαστικό πού πορεύεται πλέον μέσα στόν χρόνο  μέ τό χάρισμα του πολιτισμού της Σάρκωσης.

Και μέσα στα κείμενα να αιωρείται ξεκάθαρη η προειδοποίηση ότι η αδυναμία της βίωσης της ορθόδοξης Εκκλησίας ως Εκκλησίας της Σάρκωσης, σημαίνει αδυναμία εννόησης του προσώπου του Χριστού.

Εδώ είναι πού μας υπενθυμίζει ότι ο Χριστός πορεύεται μέσα στην ιστορία, την «διασχίζει» γιά να την προσλάβει, να την μπολιάσει με τα έσχατα και να την μεταμορφώσει. Επομένως η πλατεία, ο δημόσιος χώρος, είναι ο χώρος της εκκλησίας, είναι ο χώρος που ο Χριστός συναντά τον άνθρωπο στην γυμνή του πραγματικότητα. Είναι ο χώρος της αληθινής, της πραγματικής ζωής. Είναι εκεί που η εκκλησία συναντιέται με κάθε άνθρωπο χωρίς κριτήρια έθνους, φυλής, φύλου, θρησκείας. Είναι εκεί που διαλέγεται με το διαφορετικό, το αντίθετο, ακόμα και το εχθρικό… Είναι εκεί που στοχαζεται και πραγματώνει την συναντηση με τον άλλον…

Ζώντας και διακονώντας στην Αφρική δεν μπορώ να φανταστώ την εκκλησία απομονωμένη στο περιθώριο, αποξενωμένη από την πλατεία, εγκλωβισμένη στο χώρο του ιδιωτικού. Όπως ο ίδιος παρατηρεί « δεν μπορεί να μείνει άφωνη και άπρακτη σε εκείνες τις περιπτώσεις που οι λύκοι της ιστορίας, τουτέστιν οι πράξεις της πλεονεξίας, από όπου κι αν προέρχονται , θέτουν εν αμφιβόλω την ειρηνική συνύπαρξη των μελών της κοινωνίας και των λαών του κοσμου ολάκερου».

 Γιά τον συγγραφέα η παρουσία της εκκλησίας στο δημόσιο χώρο δεν είναι απρουπόθετη. Πολύ σωστά αποκρούει το σφιχταγκάλισμα εκκλησίας και κράτους, αυτό που αποκαλεί εξουσιαστικό λαικισμό, αποκαλεί προδοσία ταυτότητας την ταύτιση με την πολιτική και την εξουσία, επιμένοντας  σωστά, ότι ο λόγος της εκκλησίας είναι και πρέπει να παραμείνει πολιτικός και συνάμα αντιεξουσιαστικός με ότι αυτό καί άν συνεπάγεται …

Τώρα βέβαια δεν είμαι απόλυτα σίγουρος αν η εκκλησία θυμάται πάντοτε την αντιεξουσιαστική φύση της!

Δυστυχώς πολύ συχνά πέφτει (ή επιλέγει να αφεθεί) στον πειρασμό της εξουσίας. Εμφανίζεται έντονη (αν δεν κυριαρχεί) η διάθεση ελέγχου, εξουσιασμού της λαικής συνείδησης, της όλης ύπαρξης του άλλου, της ψυχής του, της σκέψης του, του κορμιού του. Όπως στην πολιτική, έτσι και στην εκκλησία, δεν είναι λίγοι εκείνοι που απεργάζονται με μαεστρία μιά άλλη μεταμόρφωση. Αυτή του ανθρώπου σε ανθρωποειδές.

Παρόλα αυτά εμείς πρέπει,… έχουμε χρέος,… να συνεχίσουμε να παλεύουμε, πληρώνοντας κάποτε ακριβά το κόστος της επιλογής μας, να παραμείνουμε άνθρωποι ελεύθεροι, σκεπτόμενοι, ευαίσθητοι, δημιουργικοί, με λόγο προφητικό, ελπιδοφόρο, αναστάσιμο γιά πληρότητα ζωής γιά όλους τους ανθρώπους.

Αυτό είναι η Βασιλεία του Θεού στο τώρα, αυτή η θέληση του Αγίου Πνεύματος.

Αρμός, Αθήνα 19 Νοεμβρίου 2016

Παναγιώτης Θωμά, Χρυσόστομος Σταμούλης διά Μάνου Χατζιδάκι ερμηνευόμενος Μια εισαγωγική προσπέλαση στο βιβλίο Τι γυρεύει η Αλεπού στο Παζάρι

17098441_10211655610362253_1356452518278820304_nΑς μου συγχωρεθεί η τόλμη —ίσως για το θράσος αυτό να έπρεπε να ζητήσω συγγνώμη πρώτα από τον δάσκαλό μου, τον κύριο Σταμούλη, και μετά από τους ουκ ολίγους θαυμαστές του έργου και του βίου του Μάνου Χατζιδάκι. Αλλά· ναι,  θα επιχειρήσω να αναφερθώ στην άκρως προσωπική συγγραφική περιπέτεια του θεολόγου και μουσικού, παρομοιάζοντάς την με την καλλιτεχνική και ευρύτερη παρουσία του εκλεκτότερου και ποιητικότερου μουσικοσυνθέτη της νεώτερης Ελλάδας.

Όταν το 1972 ο Μάνος επέστρεφε από την Αμερική, όπου εξόριστος πλούτισε τον ψυχικό του καμβά και επαύξησε τη δημιουργική του κατάθεση, μέσα από την επαφή με το ξένο, νοσταλγώντας ταυτόχρονα το οικείο και ελληνικό —κι ενόσω ακόμα η Ελλάδα βρισκόταν στο δικτατορικό σκοτάδι και τόσοι άλλοι καλλιτέχνες στα κρυφά ή στα φανερά αντιστέκονταν στην καθεστωτική ανελευθερία της εποχής—· έφερε μαζί του τον Μεγάλο Ερωτικό. Μία μουσικοσυνθετική εργασία η οποία —ούτε λίγο ούτε πολύ— επιχειρούσε να αναδείξει τις κορυφαίες ίσως ερωτικές φωνές του Έλληνος ποιητικού λόγου: Ελύτης, Σαπφώ, Άσμα Ασμάτων ορισμένες από τις χαρακτηριστικές μελοποιημένες στιγμές του Ερωτικού του. Όπως ήταν φυσικό, τούτη η επιλογή ξένισε το κοινό, που μάλλον ανέμενε μια χατζιδακική σοδειά, η οποία με τον τρόπο της να στιγματίζει τα τεκταινόμενα και να ορθώνει ανάστημα καλλιτεχνικό αντίστασης και διαμαρτυρίας. Ερωτηθείς για αυτή του την επιλογή απάντησε πολύ απλά πως ο καλλιτέχνης πρέπει να εκπλήσσει όσους τον ακολουθούν και όχι να παραδίδει στον κόσμο το αναμενόμενο. Όποιος γνωρίζει όμως το βάθος της χατζιδακικής σκέψης και αισθητικής, μπορεί να ερμηνεύσει την όντως έκπληξη του Μεγάλου Ερωτικού —στον καιρό της και πέρα από αυτόν— λίγο καλύτερα. Δεν ήταν απλώς μια θαυμάσια ερωτική φωνή στον ανέραστο ζόφο της ανελεύθερης εποχής του. Για τον Χατζιδάκι, εξάλλου, ήταν λανθασμένος ο διαχωρισμός του ερωτικού από το πολιτικό τραγούδι. Το ερωτικό τραγούδι είναι πολιτικό και το πολιτικό ερωτικό, θα έλεγε. Συνεπώς ο Μεγάλος Ερωτικός του Μάνου ήταν ένα ήμερο χαστούκι στην ανέραστη πολιτεία της εποχής του, μια πολιτική πράξη ερωτικότητας απέναντι στην καθεστωτική αντιερωτικότητα της διδακτορίας.

Και τι σχέση έχουν όλα αυτά, θα μου πείτε ίσως, με τον Χρυσόστομο Σταμούλη και το βιβλίο του που σήμερα παρουσιάζουμε; Πόσο μάλλον, τί σχέση μπορεί να έχουν με την Εκκλησία και τη θεολογία;  Τι γυρεύει λοιπόν το τραγούδι και ο Χατζιδάκις σε συζητήσεις για τη θεολογία, την Εκκλησία και τη μαρτυρία τους στο σύγχρονο κόσμο; Παρόμοια ερώτηση θέτει ο συγγραφέας μας καταγράφοντας τις φωνές εκείνων των ειρωνικώς απαξιωτικών που απορούν: Τι γυρεύει η Αλεπού στο παζάρι· δηλαδή, τί στ’ αλήθεια έχει να πει η Εκκλησία και θεολογία της για τα όσα καίνε σήμερα τον κόσμο; Τι παράταιρη, άραγε, θέση έχει μια όντως ταλαιπωρημένη και ίσως δικαίως παρεξηγημένη φωνή στο καθημερινό δημόσιο παζάρι της αισχρής αργυρολογίας, της συναλλαγής αξιών, προσώπων και συνειδήσεων; Είναι πιο βολικό για τον εαυτό της και τους άλλους, αποτραβηγμένη σε ερημιές και ιδιωτικές, ασφαλείς γωνίες απλά να προσεύχεται ή να δραπετεύει από τον παρόν· να απουσιάζει από το παρόν— πράγμα που για τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη συνιστά, δίχως άλλο, αμαρτία.

Μα είναι ζήτημα ερωτικότητας, δηλαδή γενναίας και επαναστατικής, ασκητικής και φιλάνθρωπης στάσης, η παρουσία της Εκκλησίας και της θεολογίας στον δημόσιο χώρο, ο λόγος της για τα κοινά και η καλλιέργεια φλέγουσας συνείδησης και καρδίας για τον συνάνθρωπο που ζει και υποφέρει στο κοινό εκκλησιαστικό και κοινωνικό σώμα: ο Χριστιανός είναι μέλος της Εκκλησίας και πολίτης του κόσμου. Καμιά σχιζοφρενική, υπαρξιακή διαίρεση δεν νοείται εδώ, κι ας την έχουμε εμπεδωμένη, δυστυχώς, χρόνια και χρόνια. Όπως, παρομοίως, ο Χατζιδάκις σε έναν άλλον ρωμαλέο ερωτικό του λόγο αρνείται να διαχωρίσει τον καλλιτέχνη από τον φιλάνθρωπο άνθρωπο:

«[…] «Μόνο ένας μουσικός, θα ήταν δυνατό να ζει ανενόχλητα μέσα σε τόση ανελευθερία, και να μπορεί να παίζει ατάραχος… το βιολί του. Μήπως και οι δικοί μας, δεν είχανε σκυμμένο το κεφάλι επτά χρόνια και παίζαν το βιολί τους και μάλιστα σε ειδικές γιορτές; Ποιος τάχα τότες ενοχλήθηκε απ’ αυτούς, που τώρα φωνασκούν και σοσιαλίζουν, επί του ασφαλούς; Γιατί δεν έμαθε κανείς ποτέ σε κανένα ωδείο, πως όταν βασανίζονται συνάνθρωποι, ή οφείλεις συμπαράσταση και όλη σου την προσπάθεια να τον γλυτώσεις, ή το φυλάς μέσα σου, ή αν δεν μπορείς να κάνεις τίποτα, προσεύχεσαι. Κι αν παίζεις, αν πρέπει να παίζεις το βιολί σου, το παίζεις, χωρίς να υποχρεώνεις τον εαυτό σου να θεωρεί πως όλα πάνε όμορφα και ωραία. […]».[1]

Όσο εκκλησιαστικός και κοινοτικός είναι ο Χατζιδάκις, που ως καλλιτέχνης ομιλεί, τόσο πολιτική και η θεολογία, μόνο που μέτρο και κριτήριο και στις δύο περιπτώσεις είναι η ερωτικότητα, η θερμή αγαπητική στάση απέναντι σε εαυτούς και αλλήλους. Έτσι η Εκκλησία και η θεολογία, η θεολογία της Εκκλησίας, θα αναδεικνύει σωστά τις διάφορες αλλά όχι αντιφατικές φωνές ενός Προδρόμου, ο οποίος —κατά τον συμπατριώτη μας ποιητή Παντελή Μηχανικό— «φωνάζει» μανιωδώς, ελέγχοντας τα ατοπήματα της εξουσίας, αλλά και έναν Ισαάκ Σύρο ή έναν Πορφύριο Καυσοκαλυβίτη, ο οποίοι ποιητικώς διαβιούντες συνάπτουν δεσμό που γεωργείται από δάκρυα συμ-πάθειας με όλη ανεξαιρέτως τη δημιουργία, μέχρι και τους δαίμονες και τους λεγόμενους «εχθρούς της πίστεως». Τούτες λοιπόν τις αλήθειες τονίζει εμφατικά ο Σταμούλης σχεδόν σε κάθε κείμενο και με κάθε αφορμή στο βιβλίο του, καταφάσκοντας την ασκητική και συγχρόνως ευχαριστιακή φύση της εκκλησιαστικής ερωτικότητας.

Κλειδί για την κατανόηση των κειμένων του Χρυσόστομου Σταμούλη από τους αναγνώστες του, αλλά και για τη γενναία συζήτηση που ίδιος διεξάγει με τον καιρό μας και  τις προκλήσεις του είναι η κατανόηση της σημασίας και του υπαρξιακού και κοινοτικού βάθους της Σάρκωσης. Παλεύει ο συγγραφέας μας με πάθος να αναδείξει τις συνέπειες που θα πρέπει να έχει στο εκκλησιαστικό σώμα το γεγονός, ότι ο Υιός του Θεού έγινε όντως άνθρωπος, παραμένοντας, οπωσδήποτε, Θεός. Πικρά θα διαπιστώσει πως στη σύγχρονή μας πραγματικότητα, ή μάλλον εδώ και καιρό, το όνομα Θεάνθρωπος έμεινε κενό νοήματος, καθώς δεν παρακινεί σε όμοια με του Χριστού συμ-παθητική κατάφαση στα ανθρώπινα, η οποία άκρως δημιουργικά επιθυμεί να ανακαινίσει την τροπολογία των πιστών του, αφού ανακαίνισε πρώτα την ίδια τη φύση τους, προσλαμβάνοντάς την. Πρόσληψη λοιπόν, εγκόλπωση των ανθρωπίνων πραγμάτων, οικείωση με όλο τον βίο. Ιδού το κατά Σταμούλη κλειδί για την συζήτηση με σύγχρονα φλέγοντα προβλήματα του κόσμου: βία, ρατσισμός, φονταμενταλισμός, φτώχεια, κοινωνική αδικία, εξουσιαστικότητα και εξουσιομανία —και μέσα σε όλα αυτά μια άκρα αντιερωτικότητα. Μας θυμίζει ο Σταμούλης, πως ο πλησίον δεν είναι έννοια θεωρητική· είναι κάθε πρόσωπο κοντινό και μακρινό. Πλησίον, επίσης, δεν είσαι μόνο, αλλά γίνεσαι, όταν προσλαμβάνεις το ξένο, το ανοίκειο, το άλλο, όπως ο Χριστός στο απαράμιλλο ταξίδι του από την ασφάλεια του πατρικού οίκου στον κόσμο, ανοίχθηκε διακινδυνεύοντας στο επισφαλές ταξίδι της συνάντησης· χωρίς ασφαλώς να εγκαταλείψει αυτό που ήταν για να γίνει αυτό που δεν ήταν, αλλά ενώνοντας αληθινά τα δύο στο ένα πρόσωπό Του. Έτσι, με την αποδοχή ενός «πολιτισμού της σάρκωσης», έννοια και σχήμα που το χρωστάμε στον Χρυσόστομο Σταμούλη, ανοίγουν δρόμοι υπέρβασης της απλής και ασφαλώς ανεπαρκούς έννοιας της ανοχής, που τόσο της μοδός είναι στις μέρες μας. Η απλή ανοχή, η ευγένεια —που συγγενεύει συχνά με μια ραφιναρισμένη υποκρισία— δεν θα μας πάει πολύ μακριά. Το πολύ-πολύ να μας θυμίσει πληκτικά το ιδανικό της πολυπολιτισμικής κοινωνίας, που φαίνεται παγκόσμια να καταρρέει, γιατί δεν επιχείρησε σχεδόν ποτέ να γίνει                     δια-πολιτισμική, τιμώντας τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, χωρίς να επιθυμεί να τους αλλάξει, να τους μεταβάλει σε αυτό που δεν είναι. Μια διαπολιτισμική ασφαλώς κοινωνία είναι αυτή που καλλιεργεί την αληθινή σχέση μεταξύ των ανθρώπων και την από κοινού απόλαυση των αγαθών, τα οποία η κοινή ευχαριστιακή τράπεζα του Δημιουργού προσφέρει.

Η σάρκωση μόνο στα λόγια· ο Χριστός στην εξορία, να νοσταλγεί τον επαναπατρισμό. Θα το δείτε αυτό σε πολλά σημεία στο παρόν πόνημα του Χρυσόστομου Σταμούλη. Να ξανάρθει λοιπόν ο Χριστός στην πόλη· στο κέντρο των πραγμάτων. Μα, δεν θα διαφωνούσε ο δάσκαλος, πως ο Χριστός είναι στην πόλη· βιώνει μαζί με τόσους ελάχιστους αδελφούς του τη φυλακή, την ομηρία, τα δεσμά του κόσμου, που ο Ίδιος έπλασε. Θυμίζει τούτη η, πιστεύω νόμιμη —δίκην υποσημείωσης— αποστροφή μου, ένα περιστατικό που παραδίδει ο Charles Bukowski, καθώς περιγράφει την περιπέτεια ενός των περιθωριακών ηρώων του στους δρόμους της Νέας Υόρκης. Διαβάζουμε:

«Και υπήρχε μια ηλίθια ιστορία που δεν θα μπορούσε να διηγηθεί ποτέ σε κανένα, για τη νύκτα που μέθυσε, τότε που έμενε στη γειτονιά με το ΒΥΣΣΙΝΙ ΦΩΣ. Καταμεσής σ’ ένα λουλουδιασμένο κήπο, υψωνόταν ένας λυπημένος Χριστός μέσα σε γυάλινο κλουβί. ΤΟ ΒΥΣΣΙΝΙ ΦΩΣ ΕΛΑΜΠΕ ΠΑΝΩ ΤΟΥ. Τον τρέλανε τον Νταν. Τέλος, κάποια νύκτα που τα ’χε πιει, όρμησε στον κήπο. Γριές κάθονταν τριγύρω, κοιτώντας τον ΒΥΣΣΙΝΙ ΧΡΙΣΤΟ. Ο Σκόρσκι προσπάθησε να βγάλει τον Χριστό από το πλαστικό του κλουβί. Ήταν δύσκολο. Ένας άντρας έφτασε τρεχάτος.

‘‘Κύριε! Τι προσπαθείτε να κάνετε;’’

‘‘…να βγάλω αυτόν τον μάγκα από το κλουβί του. Σε κόφτει;’’

‘‘Λυπάμαι,  κύριε, αλλά καλέσαμε την αστυνομία…’’

‘‘Την αστυνομία;’’

Ο Νταν παράτησε τον Χριστό κι έφυγε τρέχοντας».[2]

 

Υποσχέθηκα στην αρχή του κειμένου μου πως θα σας συστήσω τον Σταμούλη μέσω του Χατζιδάκι. Δεν λησμονώ την υπόσχεσή μου και επιστρέφω σε λόγια του Μεγάλου Μάνου:

«Το τραγούδι δεν είναι σύνθημα ή πράξη εκτονώσεως […] Είναι μια σχέση υπεύθυνη, μια πράξη ερωτική ανάμεσά μας που μας αποκαλύπτει. Τελετουργία που απαιτεί, τόσο από σας όσο και από μένα, μια προετοιμασία θρησκευτική, επίμονη άσκηση γνώσης και αθωότητας, αποκαλύψεως και ανιχνεύσεως, μνήμης και προφητείας.

Το τραγούδι είναι μία μαγική στιγμή κι εγώ ένας πανηγυριώτης μάγος εκπρόσωπός σας […] που θα φωτίσω τις κρυφές κι αθέατες γωνιές σας, θα σας εκπλήξω, θα σας γεμίσω ερωτήματα και μελωδίες που ίσως γεννούν δικές σας και θα μεταφερθούν στο σπίτι σας, έτσι που να κοπεί ο ύπνος σας και να χαθεί για πάντα  —αν είναι δυνατόν— ο εφησυχασμός σας. Κι ας μην μπορείτε να με τραγουδήσετε. […]

[…] (Το τραγούδι μου) θα το θυμάσθε και θα το ’χετε εντός σας, χωρίς την δυνατότητα να το γλεντήσετε με αυτάρεσκη και δυνατή φωνή. Μόνο να το ψελλίσετε θα είναι δυνατόν, σαν προσευχή ή σαν το ‘‘Υπερμάχω’’».[3]

 

Τέτοιος είναι ο συγγραφικός, ο θεολογικός λόγος του καλλιτέχνη Σταμούλη. Απαιτεί άσκηση η οικείωσή του· όμως θα σας αποζημιώσει αρχοντικά η απόλαυση της ρέουσας γλώσσας του, που καθώς βυθίζεται στα νάματα της ποίησης υψώνεται ανάλαφρη αλλά μεστή σε κορυφές της φιλόκαλης αισθητικής της Ορθοδοξίας.

 

 

 

[1] Μάνος Χατζιδάκις, «Όταν ελευθερωθούμε από τη δυναστεία των τεχνών και από τη δυστυχία των καλλιτεχνών», Τα σχόλια του τρίτου. Μια νεοελληνική μυθολογία, Εξάντας, Αθήνα ⁵2003, σ. 165-166.

[2] Τσαρλς Μπουκόφσκι, Ερωτικές Ιστορίες Καθημερινής Τρέλας, μετάφρ.: Χρύσα Τσακλίδου, Το Βήμα, χ.τ., 2011, σ. 2016.

[3] Μάνος Χατζιδάκις, «Για το τραγούδι», Ο καθρέφτης και το Μαχαίρι, Ίκαρος, Αθήνα 31995, σ. 33-34.

(Συνάντηση Θεολογίας και Πολιτισμού, Πολιτιστικό Εργαστήρι Αγίων Ομολογητών, Λευκωσία 4 Μαρτίου 2017)

 

Κυριάκος Χαραλαμπίδης, ΓΙΑ ΕΝΑ ΧΑΛΚΗΔΟΝΙΟ ΔΙΦΥΣΙΤΗ    (ΚΑΙ ΤΙ ΓΥΡΕΥΕΙ ΣΤΟ ΠΑΖΑΡΙ)

 

17193691_10211710527975159_1296426906_oMια φορά κι έναν καιρό ήταν μια αλεπού. Η αλεπού κίνησε να πάει στο παζάρι γιατί είχε ακουστά πως εκεί πουλάνε κόκορες  και κότες. Στο δρόμο που επήγαινε  βρίσκει ένα θεολόγο, Χρυσόστομο Σταμούλη, που αλήτευε σε κείνα τα μέρη, ψάχνοντας να αρπάξει και να σώσει καμιά χαμένη ψυχή. Ο λόγος το ’χει δηλαδή πως τον απάντησε, αλλ’ ευτυχώς τυχαίνει να είναι τώρα αυτός παρών σ’ αυτό το παραμύθι και θα το επιβεβαιώσει. Αλήθεια, τι γυρεύατε στο παζάρι, κύριε Σταμούλη; Πώς επιτρέψατε στην αλεπού, σεις ένας θεολόγος,  πρώην πρόεδρος του Τμήματος Θεολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ν’ αρπάξει κόκορες και κότες και να το σκάσει χωρίς πληρωμή; Αν τουλάχιστον μεσολαβούσατε ώστε να παζαρέψει την τιμή τους, αλλά πού, πού τέτοια πράξη! Έχουν μωρανθεί και οι θεολόγοι!

Και όμως, για να είμαστε δίκαιοι, θα του δώσουμε το λόγο σε λίγο να εξηγήσει. Αυτή είναι η αξία του διαλόγου: κατεβαίνει στην αγορά, κατά το πρότυπο των αρχαίων Αθηνών, όπου ακούγεται η φωνή «τίς αγορεύειν» βούλεται;» και βάζει μπρος τη μηχανή της δημοκρατικής ανάπτυξης, που έχει το θεμέλιό της στα επιχειρήματα και στη διαύγεια της λογικής. Και ακόμα πιο σημαντικό, τουλάχιστον ως εξέλιξη του καιρού μας χριστιανική, είναι που θα προσπαθήσουμε να καταλάβουμε και το δικό του δίκαιο και να υπερασπιστούμε τις απόψεις του και τη δική του θέση, γιατί το ορίζει το χρέος μας: να αντιλαμβανόμαστε του άλλου την ψυχή και να σεβόμαστε την ετερότητά του ωσάν να είναι δική μας. Κάπως έτσι θα πλησιάζαμε και προς την έννοια του πλησίον, που μπορούμε να τον νιώθουμε ως το ενοποιό στοιχείο, το δοσμένο κατά χάριν, για να μας συνδέει ουσιαστικά με τον ίδιο τον εαυτό μας.

Ανέφερα, αν προσέξατε, πως τέτοια εξέλιξη είναι «χριστιανική», αλλά τι σημαίνει χριστιανική, αν δεν είναι βαθύτατα ανθρώπινη και δεν μεταθέτει το κέντρο βάρους κάθε επανάστασης «στην επεξεργασία του χαρακτήρα και στην αύξηση της ανθρώπινης ποιότητας»; Και τι κοσμογονία μπορεί να επιφέρει στην ψυχή μας και στην αίσθηση του πληρώματος της ζωής, αν δεν αποτελεί κατά κάποιον τρόπο, αυτό  που ο Μπερντιάεβ προσδιορίζει ως  τη «δημιουργική απάντηση του ανθρώπου στην κλήση και στο ερώτημα του Θεού»; Πρόκειται για κλήση, που «συμπαρασύρει  αλλαγές όχι μόνο στην ανθρώπινη, αλλά και στη θεία ζωή». Υπό αυτή την έννοια προϋποτίθεται η συνέργεια όλων των γήινων και επουρανίων δυνάμεων, οι γάμοι του Ουρανού και της Γης, η σύνδεση και ο συσχετισμός ποικίλων δυνάμεων και όψεων του κόσμου, ένας συνδυασμός θεολογίας και τέχνης και επιστήμης. Ίσως αυτό να είναι αρκετό για να μας κάνει πραγματικά ταπεινούς ως προς την αίσθηση της μη κατοχής της σοφίας, ή καταπώς το λέει ο Χένρι Ντέιβιντ Θόρω, ως μελών του «Συλλόγου για τη Μετάδοση της Ωφέλιμης Άγνοιας».

Μη θαρρείτε, αγαπητοί φίλοι ότι προσπαθώ να συνθέσω μια ωραία έκθεση ιδεών. Για την ανόθευτη πίστη σας ομιλώ, για τη δυνατότητα να επισκοπούμε πνευματικά, με τα  μάτια της περιστεράς, τον Κόσμον όλον, αυτό το  μυστήριο της θείας δημιουργίας. Αν η αλεπού κατεβαίνει με τη φουντωτή ουρά της στο παζάρι, είναι για να εμπλουτίσει κάτι πέραν αυτής, ώστε να τη δεχτούμε ως πλάσμα του Θεού, που ζητά τουλάχιστον κάτι σύμφωνο με τη δική της φύση. Πολλές οι πρώτες κατακρίσεις και καταχρήσεις της λογικής: πόσο υποτιμητικά συχνά μιλάμε για λύκους και φίδια και  χοίρους και γαϊδάρους, πόσο διασύρουμε το τίμιο όνομα των πιθήκων! Ο αρχηγός της «Χρυσής Αυγής» , λόγου χάρη, έλεγε το 2013 για τον διάσημο καλαθοσφαιριστή Αντετοκούνμπο, όταν αυτός ζήτησε να λάβει την ελληνική ιθαγένεια: «Αν δώσεις σε έναν χιμπατζή μια μπανάνα και μια σημαία, είναι Έλληνας». Τόσος ρατσισμός πώς αντέχεται; Με πόσα τρίποντα θα πρέπει ο άνθρωπος να αντεπεξέλθει; Ποιος θα κερδίσει τον αγώνα, που δεν είναι πια παιχνίδι, αλλά πυρηνικός μες στην ψυχή μας πόλεμος, με δισεκατομμύρια νεκρούς, «καθώς τα μολυσμένα ψάρια ξεστομίζουν τις μολυσμένες προσευχές τους», για να θυμηθούμε μια μακάβρια εικόνα από το ποίημά του Μπουκόφσκι «Οι δεινόσαυροι κι εμείς»;

Ακριβώς κάτι τέτοιο επιχειρεί να αποσείσει  με τα δεκαοκτώ κείμενά του, συγκεντρωμένα στο  βιβλίο του με τον εύστοχο τίτλο «Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι;» ο Χρυσόστομος Σταμούλης. Πρόκειται για ένα βιβλίο που επιχειρεί να εξορκίσει το κακό, όχι με τη μορφή φοβερού και αποτρόπαιου  γοργόνειου, αλλά με τον πολιτισμένο διάλογο της Ορθοδοξίας για την πόλη, την πολιτική και τον πολιτισμό. Οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι και στα τρία σημεία των προθέσεών του ο Σταμούλης επιτυγχάνει το μέγιστο και το πλέον καθαρό αποτέλεσμα. Σε τούτα συνεργεί και το ταλέντο του θεολόγου (γιατί η αληθινή Θεολογία εδράζεται στο πέταγμα της ψυχής και του πνεύματος). Επίσης επιτάσσει γνώσεις κι ευαισθησίες και στρατολογεί εμπειρίες και στοχασμούς  από μελέτες και βιώματα αληθινής λατρείας προς τον άνθρωπο.

Τον άνθρωπο! Τι είναι ο άνθρωπος, από τι αποτελείται αυτό το «έξοχο καλλιτέχνημα της φύσης», όπως αποκάλεσε κάποτε ο Σαίξπηρ τη Δυσδαιμόνα; Και γιατί καταλήγει αυτό το καλλιτέχνημα, αυτό το θείο δώρο, στη διαστροφή του αρχαίου του κάλλους και στην απώλεια της σχέσης του με το φως του Κυρίου της Ζωής;  «Μία μόνο  πίκρα υπάρχει αληθινά», λέει ο Λεόν Μπλουά, «η πίκρα να μην είσαι άγιος». Η λέξη «αμαρτία» ουσιαστικά δηλώνει την απόκλιση από το στόχο, το ξεστράτισμα, το λάθος μονοπάτι. Ίσως γι’ αυτό επιμένει ο Χρυσόστομος Σταμούλης, ότι η επανεύρεση του δρόμου, η επανεύρεση εντέλει του  Ανθρώπου  περνά μέσα από την αγορά και το παζάρι. Εκεί σταθμίζεται η τιμή του ανθρώπου, σε κείνη τη χοάνη δοκιμάζεται η αγάπη μας για τον έτερο, τον τόσο μακρινό πλησίον.

Με λίγα λόγια, η Εκκλησία οφείλει −για να ανταποκρίνεται στην εσχατολογική μαρτυρία της και  να μην είναι «εκ του κόσμου τούτου»− να είναι, κατά παράδοξο τρόπο, μέσα στον κόσμο. Όχι με την εκκοσμίκευση, παρά με την ανακαίνιση του κόσμου με την ενεργό συμμετοχή της στο καθ’ ημέραν γίγνεσθαι. Αυτός είναι ο επιούσιος άρτος της, το σώμα και το αίμα του Εσταυρωμένου Θεού. Παρόλο που ο Θόρω, που αναφέραμε  πιο πριν, συμβουλεύει «μην διαβάζεις τους Τimes, διάβαζε τις Αιωνιότητες», ίσως θα ήταν φρονιμότερο να το δούμε κι απ’ την ανάποδη: διάβαζε τα φύλλα του χρόνου, τους Times (ή ό,τι άλλο ειδησεογραφικό κι επίκαιρο), για να είσαι εντός της αγοράς και να συντονίζεις το δικό σου χρόνο με εκείνον της Αιωνιότητας. Γιατί συ, ως αληθινός φορέας της εν Χριστώ Εκκλησίας, οφείλεις να ενσαρκώνεις το Λόγο και το αίμα Εκείνου που εισήγαγε μέσα στο χρόνο την μεθιστορία και ταυτόχρονα τη μνήμη της Θείας Παρουσίας του.  Και να μη φοβηθείς τη διαπόμπευση και τους μυκτηρισμούς. Ο Χριστός έζησε μέσα στον κόσμο, υφιστάμενος όλα τα μαρτύρια και τα θαύματα που παρέχει η ζωή. Γιατί και το θαύμα είναι ένα μαρτύριο, όταν σου το ζητάνε επίμονα.  Εκείνος είπε ότι το μεγαλύτερο θαύμα είναι η Αγάπη, και τούτο είναι το πιο οδυνηρό, γιατί ακριβώς πρέπει να μαρτυρήσει κανείς γι’ αυτήν. «Ο τροβαδούρος που δεν διαπομπεύεται δεν είναι σοβαρός», λέει ο Μπομπ Ντίλαν. Ας το θυμηθούμε και αυτό, γιατί με τέτοια τρέφεται η σκέψη για να αντέχει, όταν κατατρίβεται στους δρόμους και τις πλατείες. Η Εκκλησία πηγαίνει στο παζάρι για να φέρει το παζάρι σε αυτήν. Για να  αποδείξει στο παζάρι, αλλά κυρίως στον εαυτό της, ότι ο Ευαγγελισμός των πραγμάτων και η θεία Γέννηση μπορούν να τελετουργούνται σε καταγώγια και σε σπηλιές. Ότι, επίσης, το ευτελές είναι μέρος της ουσίας, καθώς αποτελεί ζητούμενο της σωτηρίας.  Για τούτο άλλωστε, για τους χαμένους απ’ το πρόσωπό τους και τους αλλοτριωμένους  ανθρώπους, τους βυθισμένους στη σύγχυση, τη μισαλλοδοξία, την ιδιοτέλεια, και όλα τα άλλα θλιβερά σε ατομικό και παγκόσμιο επίπεδο, σαρκώθηκε ο Σωτήρ.

Το βιβλίο του Σταμούλη δεν αποστρέφει το πρόσωπό του από τα προβλήματα που ταλανίζουν την ανθρωπότητα, κινούμενο πάντως ηθελημένα μέσα από τους περιοριστικούς όρους της ελληνικής  πραγματικότητας.  Αυτό αποτελεί ένα πρόσθετο στοιχείο επιτυχίας ως προς τον στόχο , που είναι ο ρόλος της Θεολογίας στο σύγχρονο ελληνικό της πλαίσιο και στις άμεσες προκλήσεις των καιρών. Η κίνηση των  φτερών  της πεταλούδας, που μπορεί, καθώς λέχθηκε, να επηρεάζει τον καιρό στην Κίνα, είναι μια εικόνα που δεν στερείται σημασίας· κάθε πρόβλημα που λύεται μια φορά καλά, έχει τη συμβολή του στη λύση των κόμπων τα οποία περιπλέκουν την παγκόσμια φύση των πραγμάτων. Αλλά, για όλα αυτά, τον πρώτο λόγο έχει η οξύτητα του οφθαλμού και το εύρος της ευαισθησίας,  κοντολογίς ο νους και η παλλόμενη καρδιά για τα ανθρώπινα, με όλες της ανάγκες του σώματος και της ψυχής. Χωρίς μια τέτοια θέαση του ανθρώπου, χάνεται ο κόσμος και παραμορφώνεται η φύση από την πραγματική αιτία, το λόγο της ύπαρξής της.

Χάρη σε καλή κι ευλογημένη τύχη, ο Χρυσόστομος Σταμούλης και μια πλειάδα φωτεινών θεολόγων και ποιητών (με τη βαθιά της λέξης σημασία) ανταποκρίθηκαν, με θαυμαστή ωριμότητα και σθένος, στο κάλεσμα των καιρών, επαληθεύοντας ότι «η Ορθοδοξία όλα μπορεί να τα χωρέσει», καταπώς το είπε ο Ντοστογιέφσκι. Το ευρύχωρο σκήνωμα μιας τέτοιας Ορθοδοξίας μεγαλύνεται ακόμη περισσότερο, πέρα από ευσεβισμούς και τυπολατρίες, πέρα από εμμονές και περιτειχισμούς ή εξουσιαστικούς αυτοεγκλεισμούς. Η θύρα είναι εκεί του Παραδείσου, ολάνοιχτη, κι εμείς στεκόμαστε διστάζοντας να εισέλθουμε στη χαρά της.  Ο Σταμούλης και οι εκλεκτοί σύντροφοί του, μέσα στο ατρύγητο πέλαγος των ανθρωπίνων, ένιωσαν  κάποια στιγμή και δέχτηκαν μέσα τους την «αστραπή της θεότητος» και είδαν αναγεννημένη τη φύση των κτιστών πραγμάτων. Βάλθηκαν τότε να μελετούν τρόπους διείσδυσης και συμμετοχής στην πλατεία της εγκόσμιας ιστορίας, φυσικά με άλλους όρους αναπνοής και σκιρτήματος. Εκείνο που κατάλαβε ο Σταμούλης είναι, θαρρώ, πως όλα εξαρτώνται από την αναδόμηση του συστήματος , την ανατροπή της «ψευδοφάνειας», τη διαμόρφωση του ανθρώπου ως πολίτη του κόσμου μέσα από σοφά μελετημένη και περίτεχνη παιδευτική μέθοδο, αλλά κα ιώβειο υπομονή και αντοχή για τη μακροχρόνια εξέλιξή του. Τι πιο θεολογικό από αυτό; Και όμως τα πράγματα υφίστανται πίεση και πολεμική από ποικίλους φορείς της ανθρώπινης στενοκαρδίας,  δογματικούς και στατικούς  θεολόγους ή στεγανοποιημένη πολιτική ανεπάρκεια.  Αλίμονο, «το γκρέμισμα του άλλου, του απέναντι, ο οποίος δεν είναι εγώ, η εξαφάνιση οποιασδήποτε ετερότητας», και η επιδίωξη για «θρησκευτική κλωνοποίηση του προσώπου, ισοδυναμεί», θα πει ο Σταμούλης, «με την οριστική κατάργησή του».

Για να μην απομακρυνόμαστε από το βιβλίο −μολονότι ουσιαστικά τόση ώρα  γι’ αυτό, για την καρδιά και τα σπλάχνα του μιλούσαμε, για την κλήση της αγάπης και τον πολιτισμό της σάρκωσης, που είναι και το ουσιώδες κέντρο του− θα σταθούμε λίγο και στη δομή του. Δεν πρέπει ωστόσο να πούμε πολλά, γιατί η ουσία ενός βιβλίου βρίσκεται στη μελέτη του, πρόσωπο με πρόσωπο δηλαδή  με τον αναγνώστη, από τον οποίο θα αντλήσει την υπόστασή του. Τι θα καταλάβει ο αναγνώστης και τι θα νιώσει, είναι ζήτημα προσωπικής καλλιέργειας. Θυμηθείτε τι είπε κάποτε ο Σεφέρης: Όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο μπορούμε να φανταζόμαστε ταυτόχρονα τι βιβλιοθήκη υπάρχει από πίσω του. Το ίδιο θα έλεγε φυσικά και ο Μπόρχες και ο Ουμπέρτο Έκο και Τζωρτζ Στάινερ και όσοι άλλοι ευπαίδευτοι αντλούν και θροφίζονται από την κουλτούρα . Σ’ αυτούς ανήκει ακριβώς και ο Χρυσόστομος Σταμούλης, ο οποίος  με  το βιβλίο του «Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι;», πάει γυρεύοντας να χώσει την ουρά της ίδιας της Θεολογίας στο πανηγύρι των συναλλαγών, εκταμιεύοντας ανθρώπινη αξία και καθιστώντας αυτήν «εορτήν εορτών και πανήγυριν πανηγύρεων».

Η δομή του βιβλίου είναι απλή και σπονδυλωτή. Συνυφαίνεται από άρθρα, προλογικά ή επιλογικά σχόλια συνεδρίων,  έγγραφες τεκμηριώσεις για φλέγοντα παιδευτικά και κοινωνικά ζητήματα , συνεντεύξεις , κριτικές προσεγγίσεις, και κλείνει με  την προσφώνησή του κατά την τελετή αναγόρευσης της Κικής Δημουλά σε επίτιμη Διδάκτορα του Τμήματος Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.  Η αγάπη του Σταμούλη για την ποίηση, την ομογάλακτη θαρρείς αδελφή της Θεολογίας, δεν κρύβεται με τίποτα. Θα έλεγα μάλιστα ότι επιδιώκει να βρει τρόπους να αναδυθεί με κάθε ευκαιρία. Ο δίκαιος έπαινος της Δημουλά, συμβολικά  προσδίδει και τον ουσιώδη χαρακτήρα στο όλο βιβλίο. Μοιάζει σαν να θέλει  ο Σταμούλης να διασαλπίσει στη διαπασών, ότι η σωτηρία του ανθρώπου εξαρτάται από την ποιητική του σχέση με τα πράγματα του κόσμου. Ότι η αγιότητα έχει την ποίηση ως φωτοστέφανο και αυτήν εκπέμπει προς πάσα κατεύθυνση. Χρησιμοποιώ τη λέξη «ποίηση» −το είπα και άλλοτε− με την έννοια της άκρας ευγένειας, της υπέρτατης ευαισθησίας και της υψηλής διάκρισης των πραγμάτων μέσα από τη διάφανη λεπτότητα. Με αυτό το πρίσμα αποκτά κάποια ξεχωριστή σημασία και ο αφορισμός του Φώτη Κόντογλου, ότι «οι εξυπνότεροι άνθρωποι του κόσμου είναι οι άγιοι και οι ποιητές». Εννοούσε προφανώς τους αγίους που έκαναν ποίηση την ίδια τη  ζωή τους. Ίσως, ακόμα, η σκέψη του να διασταύρωνε την ευαισθησία του Αντρέι Ταρκόφσκι, που είπε: «Όπου δεν υπάρχει αληθινή πίστη, δεν υπάρχει αληθινή ευφυία», νογώντας με αυτό την όξυνση του οφθαλμού, όταν πιστέψουμε σε κάτι βαθύ. Γιατί το ύψιστο σημείο της ανθρώπινης εξέλιξης δεν επιτυγχάνεται με τη γνώση  παρά με το δώρημα της ευφυίας και την έλλαμψη, όπως  εκπορεύεται από την πίστη στο θαύμα της Δημιουργίας. Τα συνοδευτικά μιας τέτοιας πίστης είναι η θερμουργός πνοή της γνησιότητας και η δροσερή διαύγεια της αθωότητας, φτερά που οδηγούνε τον άνθρωπο στην πρώτη πηγή του άρρητου Λόγου και της Ζωής.

Μπορεί τούτες οι σκέψεις να φαντάζουν εκτός χρηστικού πλαισίου του βιβλίου, όμως η έλξη και η βαρύτητα του με ωθεί να ομολογώ ένα βάπτισμα σ’ αυτό, γιατί μια κύρια αρετή του είναι ότι ενεργοποιεί την ψυχή και αφυπνίζει το πνεύμα. Το βιβλίο παρέχει πλούσια τροφή για στοχασμό, έτσι ώστε να φέρει τον αναγνώστη σε κοινωνία με τον εαυτό του, με τη συνείδησή του και το χρέος του μπροστά  σε βασικά ζητούμενα της μπερδεμένης εποχής μας. Προς τούτο ο συγγραφέας αξιοποιεί με τόλμη και ευστάθεια το  πνευματικό του οπλοστάσιο, γιατί,  μην ξεχνάμε,  είναι μαχητής και δεν διστάζει να βάλει το χέρι του στη φωτιά για θέματα που καίνε. Η κλήση και η συνείδηση του ρόλου του τον καθιστούν πρωτοστάτη σε προκεχωρημένο φυλάκιο μάχιμης ορθόδοξης πνευματικότητας, με όλο του  τον έρωτα  στραμμένο προς τα θεία μέλη της Οικουμενικής Εκκλησίας. Η φλογερή του συν-πάθεια  για τον άλλο, τον έτερο, απ’ όπου κι αν προέρχεται,  με προτεραιότητα μάλιστα στον ξένο και τον μετανάσταση και σε κάθε παραδαρμένο, παρέχει στο βιβλίο του «πνεύμα Χριστού» και  μοναδική  κοινωνική χροιά. Κατά βάθος συναπαντιέται  με την ουσία του λόγου του πατρός Αλέξανδρου Σμέμαν, ότι η μόνη πραγματική πτώση του ανθρώπου είναι πως έπαψε να πεινάει για τον Θεό, έπαψε να είναι κοινωνός στην ευχαριστία και τη δοξολόγηση του άλλου. Διότι «ο Χριστός εγκαινίασε μια νέα ζωή» για όλο τον κόσμο, « όχι μια νέα θρησκεία». Τούτο είναι καθοριστικό για να αντιληφθούμε τον άνθρωπο πέρα από τα ιδεολογικά πλέγματα και τα σύνορα που θέτει ή του θέτουν οι άλλοι για τον εαυτό του.

Η φωτισμένη Ορθοδοξία μπορεί όλα αυτά να τα αντιλαμβάνεται με απόλυτη φυσικότητα, ως αυτονόητα  δομικά στοιχεία του πλήρους σώματος του Χριστού, στο οποίο μας δόθηκε η ευλογία να μετέχουμε, να κοινωνούμε. Απλώς ο Χρυσόστομος Σταμούλης ισοσταθμίζει το χρέος με την επιστημονική του εγκυρότητα και με ακριβοδίκαιο τρόπο οραματίζεται έναν καλύτερο κόσμο, στον οποίο οι άγιοι και οι ποιητές συμπορεύονται και συνδοξολογούν  το σώμα και το αίμα του Υιού του ανθρώπου και του Θεού. Και μόνο ο κατάλογος των θεμάτων του βιβλίου του και η τολμηρή τομή που κάνει σ’ αυτά ο καλλιτέχνης θεολόγος καθιερώνουν τον Σταμούλη στην πρωτοπορία της Ορθοδοξίας, η οποία από τη φύση της (κατ’ αντίθεση προς την τυπολατρία) είναι ανατρεπτική κι επαναστατική. Φυσικά για όλα αυτά δεν μπορεί παρά να εισπράττει «θλίψιν εν τω κόσμω», αλλά το αξιοθαύμαστο είναι πως δεν διατυπώνεται από μέρους του κανένα παράπονο. Είναι πάντα όρθιος, ανθρώπινος και αξιοπρεπής. Του παραστέκουν βέβαια και τον φωτίζουν παλαιοί και νεότεροι πατέρες. Σ’ αυτούς τους δεύτερους μπορούμε να κατατάξουμε, με την άδεια που μας παρέχει το υψηλό πνεύμα του ίδιου του βιβλίου, τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, τον Γιάννη Τσαρούχη, Τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Τάσο Λειβαδίτη, τον Γιώργο Θέμελη, τη Ζωή Καρέλλη, τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, τον Μιχάλη Γκανά και φυσικά την Κική Δημουλά, πλάι στον Ιγκόρ Στραβίνσκι και τον Έλιοτ και τον Ντοστογιέφσκι, ως μουσηγέτες που είναι όλοι αυτοί ενός βαθύτερου εσωτερικού ρυθμού. Σταθερή παραμένει και η προσήλωσή του στους δύο στύλους της ορθόδοξης αγωγής του, τον Κύριλλο Αλεξανδρείας και τον Νίκο Ματσούκα.

Από πλευράς θεμάτων, η κάλυψη, λόγου χάρη, της σχέσης Εκκλησίας και Αριστεράς, η εισαγωγή Ισλαμικών Σπουδών στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης  και η γνωσιολογική αντιμετώπιση άλλων ταμπού αποκαλύπτουν τον οραματιστή θεολόγο, που κατέβηκε στην αγορά χωρίς να μολυνθεί από τελώνες και ληστές  ή κάθε είδους μισαλλόδοξους και τζογαδόρους της ανθρώπινης ευτέλειας.  Τολμά να αγγίξει  την υλική διάσταση του κόσμου, την ιερότητα της σάρκας, την έννοια της σεξουαλικότητας, τον  έρωτα,  παρέχοντας το ουσιαστικό στίγμα του Έρωτα που είναι αυτός ο ίδιος ο Χριστός, ο άγνωστος και ο ξένος, με τον οποίο καλούμαστε να συσσωματωθούμε.

Αγαπητοί φίλοι,

Μια φορά κι έναν καιρό η αλεπού αποφάσισε να πάει στο παζάρι. Στο δρόμο που επήγαινε βρήκε τον Χρυσόστομο Σταμούλη και του είπε: «Δεύρο, ακολούθει μοι». Η αλεπού  μιλούσε θεολογικά, με χιούμορ και οικειότητα, και αυτό γοήτεψε τον καθηγητή, που ακολούθησε τη φουντωτή ουρά της.

Ομιλία στη συνάντηση Θεολογίας και Πολιτισμού, που διοργάνωσε η Ιερά Μητρόπολις Κυρηνείας, στις 4 Μαρτίου 2017, στο Πολιτιστικό Εργαστήρι Αγίων Ομολογητών στη Λευκωσία.

 

Χαρά Θεού – ΠΕΡΙ ΕΡΩΤΟΣ (Η Χαρά Θεού συναντά τους Χρήστο Γιανναρά, π. Φιλόθεο Φάρο και Χρυσόστομο Σταμούλη σε μια προσπάθεια ιχνηλάτησης της ερωτικής φύσης του ανθρώπου).

http://webtv.ert.gr/ert3/24fev2017-chara-theou-peri-erotos/

24Φεβ2017 – Χαρά Θεού – ΠΕΡΙ ΕΡΩΤΟΣ

Η Χαρά Θεού συναντά τους Χρήστο Γιανναρά, π. Φιλόθεο Φάρο και Χρυσόστομο Σταμούλη σε μια προσπάθεια ιχνηλάτησης της ερωτικής φύσης του ανθρώπου.

Οι τρεις σπουδαίοι διανοητές μιλούν για τον έρωτα, τη σεξουαλικότητα, καθώς και για τη σχέση της θρησκείας και της οικογένειας στη διαμόρφωση του ερωτικού μας χαρακτήρα.

Παραγωγή: EΡT3
Σκηνοθεσία: Δημήτρης Μουρτζόπουλος
Μουσική-ηχοληψία : Γιάννος Αιόλου
Παρουσίαση: Γιάννης Μελισσίδης, Ευαγγελία Βόλνα

https://accounts.google.com/o/oauth2/postmessageRelay?parent=http%3A%2F%2Fwebtv.ert.gr&jsh=m%3B%2F_%2Fscs%2Fapps-static%2F_%2Fjs%2Fk%3Doz.gapi.el._6CopObIsik.O%2Fm%3D__features__%2Fam%3DEQ%2Frt%3Dj%2Fd%3D1%2Frs%3DAGLTcCOWanoOOiqkUNePaSB6eyyFo6gayQ#rpctoken=1554080410&forcesecure=1